GRIN05: Malsamoj inter versioj

El UEA-vikio
Iri al: navigado, serĉi
e (link fix)
e (2 versioj)
 
(Neniu diferenco)

Nuna versio ekde 10:17, 27 Jun. 2010

  

CHAPITRE 5 LA DYNAMIQUE DES LANGUES

 
  

ĈAPITRO 5 LINGVODINAMIKO.
 

 
  

5.1 Pourquoi se préoccuper de la dynamique des langues?

 
  

5.1 Kial zorgi pri lingvodinamiko?
 

 
La dynamique des

langues constitue un niveau d’analyse crucial pour cette étude. En effet, les décisions prises en matière d’enseignement des langues étrangères dans les systèmes éducatifs participent de cette dynamique: enseigner telle ou telle langue, c’est contribuer à sa diffusion et à sa légitimité culturelle, politique et sociale. En retour, cette diffusion consolide les incitations à l’apprendre, et le processus est renforcé par l’effet de légitimation.30 Dans un contexte qui ne peut plus être strictement national, mais nécessairement européen ou international, il faut en outre tenir compte du fait que les décisions prises par les autres États sont confrontées au même problème, et que leurs décisions participent aussi de cette dynamique et contribuent à l’influencer. Bref, les critères de décision, en politique d’enseignement des langues étrangères, sont fonction des décisions prises, par soi-même et par les autres, et l’on ne saurait donc prendre des décisions sans saisir les rouages de cette

dynamique.
La lingvodinamiko

konsistigas gravegan nivelon de analizo por ĉi tiu studo. Efektive, la decidoj alprenitaj pri instruado de fremdaj lingvoj en la klerigadaj sistemoj, partoprenas en tiu dinamiko: instrui tiun aŭ alian lingvon, helpas ĝian disvastigon kaj ĝian kulturan, politikan kaj socian legitimecon. Inverse, ĉi tiu disvastiĝo instigas plie al ĝia lernado, kaj la procezo estas plifortikigita de la efiko de legitimado.[- piednoto 30 -] En kunteksto, kiu ne povas esti strikte nacia sed nepre eŭropa aŭ internacia, oni krome konsideru la fakton, ke la decidoj de aliaj ŝtatoj alfrontiĝas al la sama problemo, kaj ke iliaj decidoj ankaŭ partoprenas en ĉi tiu dinamiko kaj kontribuas al influi ĝin. Resume, en politiko de instruado de fremdaj lingvoj la decidokriterioj dependas de niaj propraj decidoj kaj tiuj de aliaj, kaj oni ne kapablus decidi sen kompreni la mekanismojn de tiu

dinamiko. 
Le terme de

dynamique des langues peut se référer à des processus très différents, allant de l’évolution interne des langues (par exemple, la tendance plus ou moins marquée d’une langue à accueillir des néologismes ou des emprunts linguistiques d’autres langues) à l’évolution de la position ou de l’influence d’une langue par rapport à d’autres. Dans cette étude, l’expression « dynamique des langues » renvoie à ce deuxième niveau, clairement « macro »: il désigne donc les mouvements, en principe de longue durée, d’expansion et de déclin des langues et, partant, de la position respective de chaque langue par rapport à

toutes les autres.
La termino "lingvodinamiko"

povas referenci tre malsamajn procezojn, de la interna evoluo de la lingvoj ( ekzemple, la emo pli-malpli forta de lingvo akcepti neologismojn aŭ lingvopruntojn el aliaj lingvoj) ĝis la evoluo de la pozicio aŭ de la influo de unu lingvo rilate aliajn. En ĉi tiu studo, la esprimo "lingvodinamiko" rilatas al tiu dua nivelo, klare "makronivelo": ĝi do celas la principe longdaŭrajn ŝanĝojn, de kresko kaj malkresko de la lingvoj kaj, sekve, la respektivan pozicion de ĉiu lingvo rilate al

ĉiuj aliaj.
 L’analyse de

la dynamique des langues se présente toutefois de manière assez différente selon le type de langues dont il est question. Ainsi, l’étude du déclin ou, au contraire, de la renaissance des langues régionales ou minoritaires fait l’objet d’une littérature considérable qui a déjà livré des résultats théoriques et empiriques importants (cf. en particulier Fishman, 1989, 1991, 2001; May, 2001; Iannàcaro et Dell’Aquila, 2002); en d’autres termes, on dispose déjà des éléments principaux d’une théorie de la dynamique des langues appliquée aux langues régionales et minoritaires.31 On peut toutefois dire que le problème est, dans ces cas, simplifié du fait de la présence de deux caractéristiques: premièrement, la disproportion entre le poids respectifs (sur les plans démolinguistique, social, politique et économique) des langues en présence; deuxièmement, le petit nombre des partenaires: la langue régionale ou minoritaire se situe le plus souvent en concurrence ou en résistance face à une langue plus importante (le français dans le cas du breton; l’anglais pour le gallois; l’italien pour le frioulan; l’espagnol pour le basque; etc.)32; la situation est un peu plus complexe pour les langues des minorités nationales transfrontalières (par exemple, les minorités d’expression hongroise en Roumanie ou en Slovaquie, de langue suédoise en Finlande, allemande au Danemark ou en Belgique,

etc.).
La analizo de la lingvodinamiko

tamen prezentiĝas diversmaniere laŭ la speco de la koncernitaj lingvoj. Tiel, la esploro de la malkresko, aŭ male, la renaskiĝo de la regionaj aŭ minoritataj lingvoj jam produktis ampleksan literaturon, kiu jam liveris gravajn teoriajn kaj empiriajn rezultojn (vidu precipe Fishman, 1989, 199,1 2001; Povus, 2001; Iannàcaro kaj Dell' Aquila, 2002); alivorte, oni jam disponas pri la ĉefaj elementoj de teorio de la lingvodinamiko aplikita al regionaj kaj minoritataj lingvoj. [- piednoto 31 -] Oni povas tamen diri, ke tiukaze la problemo estas simpligita pro la ĉeesto de du karakterizaĵoj: unue, misproporcio inter la respektiva pezo ( sur la niveloj lingvodemografia, socia, politika kaj ekonomia) de la koncernitaj lingvoj; due, la malmulteco de partneroj: la regiona aŭ minoritata lingvo ĝenerale konkurencas aŭ rezistas kontraŭ pli grava lingvo (la franca en la kazo de la bretona; la angla por la kimra; la itala por la friula; la hispana por la vaska; ktp.) [- piednoto 32 -]; la situacio estas iom pli komplika por la lingvoj de la translandlimaj naciaj minoritatoj ( ekzemple, hungaraj minoritatoj    en Rumanio aŭ Slovakio, svedaj en Finnlando, germanaj

en Danio aŭ en Belgio, ktp). 
Par contre, cette

simplicité – toute relative – des processus en cause ne se retrouve pas dans la dynamique des grandes langues: qu’est-ce qui détermine la diffusion, à différents moments de l’histoire, de certaines langues au détriment d’autres? Quels facteurs (politiques, économiques, technologiques, ou autres) sont-ils en cause et comment se combinent-ils? Qu’est-ce qui explique qu’une telle diffusion opère à une échelle régionale relativement circonscrite (hausa, swahili, tagalog), ou élargie (arabe, français, espagnol, latin), voire à l’échelle mondiale (anglais)? Y a-t-il lieu de différencier ces processus de diffusion selon qu’ils touchent certaines catégories sociales seulement (les élites, surtout européennes, dans le cas du français entre le 18ème et le milieu du 20ème siècle) ou qu’ils s’observent à travers différentes couches sociales (comme pour l’anglais, en particulier à partir du dernier quart du 20ème siècle)? Ces questions font exploser le cadre analytique standard qui oppose les langues vernaculaires (à diffusion locale et en usage à l’intérieur d’une communauté) aux langues véhiculaires (à diffusion élargie, éventuellement internationale et en tout

cas inter-commmunautaire).33
Aliflanke, tiu simpleco - tute

relativa - de la koncernitaj procezoj ne troviĝas en la dinamiko de la gravaj lingvoj: kio determinas la disvastiĝon dum diversaj periodoj de la historio de certaj lingvoj malprofite al aliaj? Kiuj faktoroj (politikaj, ekonomiaj, teknologiaj, aŭ aliaj) influas kaj kiel ili kombiniĝas? Kio klarigas kial tiu disvastigo okazas je relative limigita regiona skalo (haŭsa, svahila, tagaloga), aŭ pli larĝa (araba, franca, hispana, latina), eĉ je tutmonda skalo (angla)? Ĉu necesas diferencigi tiujn procezojn de disvastigo laŭ la kazo, ĉu ili trafas nur certajn sociajn kategoriojn (elitojn, ĉefe Eŭropajn, kaze de la franca inter 18a kaj la mezo de la 20a jarcentoj) aŭ ĉu ili videblas tra diversaj sociaj tavoloj ( kiel pri la angla, precipe ekde la lasta kvarono de la 20a jarcento)? Ĉi tiuj demandoj eksplodigas la norman analizan kadron, kiu kontraŭas la naciajn indiĝenajn lingvojn (kun loka disvastiĝo kaj uzo ene de unu komunumo) al vehiklaj lingvoj (pli larĝe, eble internacie disvastiĝintaj kaj ĉiukaze interkomunumaj). [- piednoto 33

-] 
Ce problème de

macro-dynamique des « grandes » langues (par opposition à la dynamique des langues régionales ou minoritaires) fait l’objet d’approches relativement dispersées en sociolinguistique et en linguistique appliquée; la plupart d’entre elles, toutefois, ne livrent pas d’explication générale du phénomène. L’absence d’une telle théorie générale est signalée par quelques auteurs (Appel et Muysken, 1987). Ce que l’on rencontre le plus souvent, ce sont des éléments de réponse, souvent purement descriptifs ou trop ancrés dans une réalité particulière pour permettre la généralisation. Certains auteurs semblent espérer résoudre les problèmes analytiques en faisant intervenir, sans autre forme de procès, leurs propres jugements de valeur, et cela sans chercher à les justifier par une argumentation articulée en termes de bien public – alors même que cet exercice est indispensable, si l’on prétend émettre des propositions de politique linguistique ou de

politique d’enseignement des langues.
Tiu problemo de makrodinamiko

de la "grandaj" lingvoj ( kontraŭe al la dinamiko de la regionaj aŭ minoritataj lingvoj) estas la temo de relative disaj ektraktoj en aplikataj sociolinvistiko kaj lingvistiko; la plimulto el ili, tamen, ne liveras ĝeneralan klarigon de la fenomeno. La malesto de tia ĝenerala teorio estas montrita de kelkaj aŭtoroj (Appel et Muysken, 1987). Kion oni ĝenerale renkontas, tio estas provoj de respondo, ofte nur priskribaj, aŭ tro fiksitaj en iu specifa realaĵo por ebligi ĝeneraligon. Iuj aŭtoroj ŝajne esperas solvi la analizajn problemojn utiligante, sen plia formalaĵo, siajn proprajn valorjuĝojn, kaj sen provo pravigi ilin per argumentado bazita sur publika bono - dum tiu ekzerco nepre necesas, se oni celas proponi politikojn pri lingvoj aŭ

lingvoinstruado. 
Une revue complète

de la littérature excéderait le cadre de la présente étude, mais il est utile de dire quelques mots d’écrits fréquemment cités quand il est question de

dynamique des langues, ne serait-ce que pour nous en démarquer.
Kompleta recenzo de la

literaturo eliĝus la kadron de nuna studo, sed utilas diri kelkajn vortojn pri ofte cititaj verkoj, kiam temas pri lingvodinamiko, eĉ se estus nur por distingi nin de ili.

 
Sur le plan

international, l’une des questions principales est, naturellement, celle de la diffusion de l’anglais. Deux travaux sont, à ce propos, très fréquemment cités: l’ouvrage de David Crystal intitulé English as a Global Language (Crystal, 1997) et le rapport rédigé par David Graddol sur mandat du British Council, The Future of English? (Graddol, 1997)34. L’analyse de Crystal est essentiellement historique et descriptive, mais sur le plan causal, elle reste par trop circulaire. En effet, sa conclusion la plus forte, c’est que la diffusion de l’anglais s’expliquerait par le fait que cette langue se soit trouvée, à maintes reprises, « at the right place at the right time » (Crystal, 1997: 110). Une telle affirmation, bien évidemment, ne fait que déplacer la question: qu’est-ce qui a fait que l’anglais se retrouve régulièrement au bon endroit et au bon moment? De son côté, Graddol s’est penché de plus près sur les facteurs, à caractère souvent macroéconomique, qui sont sans doute en lien structurel avec la diffusion de pratiques anglophones en dehors des pays traditionnellement de langue anglaise. Toutefois, il ne s’en dégage pas encore d’explication de la diffusion de

l’anglais, et moins encore de théorie de la dynamique des langues.35
Sur la internacia nivelo, unu el

la ĉefaj demandoj estas kompreneble tiu de la disvastiĝo de la angla. Oni ofte citas du studojn, pri tiu temo: la verkon de David Crystal titolitan English as a Global Language (Crystal, 1997) kaj la raporton redaktitan de David Graddol laŭ komisio de la British Council, The Future of English? (Graddol, 1997). La analizo de Crystal estas esence historia kaj priskriba, sed laŭ la kaŭza flanko, ĝi restas multe tro cirkla. Fakte, lia plej forta konkludo estas, ke la disvastiĝo de la angla klariĝus per la fakto, ke tiu lingvo estus troviĝinta, multfoje, «at the right place at the right time» (Crystal, 1997: 110). Tia aserto, memkompreneble, simple alilokigas la problemon: kio igas la anglan regule troviĝi en la taŭga loko je la taŭga momento? Siaflanke Graddol esploris pli proksime la faktorojn ofte makroekonomiajn, kiuj sendube estas strukture ligitaj al la disvastiĝo de anglalingvaj praktikoj ekster la landoj tradicie anglalingvaj. Tamen el tio denove ne eliĝas ajna klarigo pri la disvastiĝo de la angla, kaj ankoraŭ malpli pri teorio de la

lingvodinamiko. [- piednoto 35 -] 
Sur le plan

français, nombre des travaux fréquemment cités dans le débat public sur les langues, notamment la question des langues à enseigner eu égard au contexte européen mettent l’accent sur la linguistique historique ou comparée (par ex. Walter, 1994; Hagège, 1992), la linguistique appliquée ou la sociolinguistique (par ex. Calvet, 1993, 1999, 2002; Hagège, 2000). Ces ouvrages nous offrent une bienvenue épaisseur phénoménologique et aident souvent à mettre en exergue tel ou tel rouage

de la dynamique des langues.
Koncerne la francan, multaj

studoj ofte menciitaj dum publikaj debatoj pri lingvoj - nome kiam temas pri kiujn lingvojn instrui konsiderinte la Eŭropan kuntekston - emfazas la historian aŭ komparan lingvistikon (de ekz. Walter, 1994; Hagège, 1992), kaj aplikatan lingvistikon aŭ sociolingvistikon (ekz. Calvet, 1993 1999 2002; Hagège, 2000). Tiuj  bonvenaj verkoj proponas al ni fenomenologian enhavon, kaj ofte

helpas malkovri diversajn mekanismojn de la lingvodinamiko. 
Toutefois, ils ne

suffisent pas aux besoins de la formulation d’une politique d’enseignement des langues, au sens où cette entreprise a été définie dans les chapitres 1 et 2 de ce rapport. Premièrement, ces ouvrages ne contiennent pas de théorie de la dynamique des langues en termes d’identification générale des faisceaux de causalités en présence. En d’autres termes, on n’y trouve pas de mise en évidence, dans une structure intégrée, des facteurs explicatifs de cette dynamique, ni d’examen systématique de la nature des relations qui existent entre eux, et dont l’interaction se traduit par l’expansion de certaines langues et le recul d’autres langues. De ce fait, il ne s’en dégage que peu de propositions générales réfutables (Pool, 1991a). Deuxièmement, ils ne constituent pas davantage de cadre analytique pour une véritable politique linguistique, car ils ne posent pas celle-ci comme une politique publique, avec l’indispensable travail d’identification, d’évaluation et de comparaison des mérites et inconvénients respectifs de différents scénarios. Par conséquent, la base sur laquelle sont formulées diverses propositions pour l’enseignement des langues étrangères – en France ou ailleurs – est

inévitablement incomplète.36
Tamen, tiuj verkoj ne sufiĉas

por kunmeti politikon pri lingvoinstruado, laŭ la difino de la ĉapitroj 1 kaj 2 de nuna raporto. Unue, tiuj verkoj nenion opinias pri la lingvodinamiko, kiu povus ĝenerale identigi la eblajn kaŭzarojn. Alivorte, troveblas en tiuj verkoj, nek elementoj kiuj klarigas tiun dinamikon en integrita strukturo, nek sistema esploro pri la naturo de la rilatoj, kiuj ekzistas inter ili, kaj kies interago kaŭzas la kreskon de certaj lingvoj kaj la malkreskon de aliaj. Sekve, la malmultaj ĝeneralaj proponoj, kiuj rezultas el tiuj verkoj, estas refuteblaj (Pool, 1991-a). Plie, ili neniel konsistigas analizan kadron por vera lingva politiko, ĉar ili ne prezentas ĝin kiel publikan politikon, kaj tute ne penas identigi, taksi kaj kompari la respektivajn meritojn kaj malavantaĝojn de diversaj scenaroj. Sekve, la bazo sur kiu estas kunmetitaj diversaj proponoj por instruado de fremdaj lingvoj - en Francio aŭ aliloke - estas neeviteble manka. [- piednoto 36 -]

 
Il existe aussi en

France une ligne de recherche active sur la place de l’anglais par rapport au français (Truchot, 2002). Bien que la dynamique des langues soit nécessairement présente, comme cause ou comme conséquence, dans ce type de travaux, ceux-ci s’inscrivent dans une perspective sociolinguistique, à méthodologie plutôt ethnographique, visant à montrer comment les compétences des acteurs (effectives ou attendues) sont perçues et valorisées, notamment dans la vie professionnelle, et à en tirer les conséquences sur la nature et le niveau des compétences qu’il est utile pour les acteurs d’acquérir; l’interaction entre les stratégies des organisations d’une part, et les représentations des acteurs à l’égard des langues d’autre part, est souvent mise au centre de ce type de travaux. Les conséquences qui peuvent en être tirées en termes d’aide à la décision s’orientent donc principalement sur des aspects sinon pédagogiques, du moins tournés vers l’activité éducative; ces considérations éclairent, mais n’élucident pas les questions

clefs de la dynamique des langues.
Ekzistas ankaŭ en Francio,

fronto de aktivaj esploroj pri la loko de la angla rilate la francan (Truchot, 2002). Kvankam la lingvodinamiko necese ĉeestas kiel kaŭzo aŭ kiel konsekvenco en tiuspecaj studoj, ĉi-tiuj lokiĝas en sociolingvistika perspektivo kun etnografia metodologio, kiu celas elmontri, kiamaniere la kompetentoj de la agantoj (efektivaj    aŭ atenditaj) estas perceptitaj kaj valorigitaj, iteralie en la profesia vivo, kaj kiu celas eltiri el tio konsekvencojn pri la naturo kaj la nivelo de la kompetentoj akirindaj far la aktoroj; la interagado inter la strategioj de la organizoj unuflanke, kaj la perceptoj de la agantoj koncerne la lingvoj aliflanke, ofte konsistigas la kernon de tiuj studoj. La konsekvencoj eltireblaj el tiuj studoj por helpi la decidon orientiĝas do ĉefe al aspektoj, se ne pedagogiaj, almenaŭ direktitaj al kleriga aktiveco; tiuj konsideroj prilumas, sed ne

finsolvas la ŝlosildemandojn de la lingvodinamiko.
En résumé, les

travaux issus des sciences du langage au sens large ne nous permettent pas de savoir comment l’enseignement des langues influe sur l’expansion ou le déclin des langues, ni comment ces processus pourraient ou devraient influencer les choix politiques opérés en matière d’enseignement des langues

étrangères.
Resume, la studoj

kiuj baziĝas sur lingvosciencoj en la larĝa senso, ebligas scii nek kiel la lingvoinstruado influas la kreskon aŭ la malkreskon de la lingvoj, nek kiel tiuj procezoj povus aŭ devus influi la

politikajn elektojn koncerne instruadon de fremdaj lingvoj. 
Rappelons pour

terminer que la littérature qui se rattache aux sciences de l’éducation proprement dites ne nous en apprend guère davantage sur ce plan – ne serait-ce que parce que telles ne sont pas ses préoccupations principales, qui portent plutôt sur les aspects caractérisés plus haut (section 1.1) comme internes, c’est-à-dire les questions pédagogiques et didactiques. C’est dans d’autres disciplines des sciences sociales que nous pourrons trouver des éléments de réponse, en particulier dans deux champs de spécialisation: l’économie des langues (déjà évoquée dans des chapitres précédents de cette étude) et la théorie politique normative; elles sont

toutes deux mises à contribution dans la section suivante.
Laste ni memorigu, ke la

literaturo, kiu rilatas al sciencoj precize pri edukado, apenaŭ pli informas nin pri tiu punkto - ĉefe ĉar tiuj ne estas ĝiaj ĉefaj koncernoj, sed anstataŭe tiuj, kiuj rilatas pri la aspektoj supre karakterizitaj (paragrafo 1.1) kiel internaj, alivorte pedagogiaj kaj didaktikaj temoj. Estas en aliaj disciplinoj de sociologiaj sciencoj, ke ni povos trovi elementojn de respondo, precipe en du fakoj de specialiĝo: la lingvoekonomio (jam menciita en antaŭaj ĉapitroj de ĉi tiu studo) kaj la norma politika teorio; ili ambaŭ estas

uzataj en la sekva sekcio. 
 

5.2 Les effets de réseau et leur prise en compte

 
 

5.2 Retefikoj kaj ilia konsidero
 

 
Les effets de réseau

existent à l’égard de n’importe quelle langue; ils présentent toutefois, on l’a vu, une importance inégale selon la langue en présence. C’est pourquoi l’on peut, dans le cas des langues régionales ou minoritaires, se contenter de modèles dynamiques (dans le sens qu’ils mettent explicitement en jeu plus d’une période dans la représentation du comportement des acteurs): les choix langagiers opérés par l’acteur i au moment t modifient les conditions qui prévalent au moment t+1, où elles exerceront une influence non seulement sur les choix de l’acteur i, mais

aussi d’autres acteurs j, k, l, etc. (Grin, 1992 [2002]).
La retefikoj ekzistas rilate al

iu ajn lingvo; ili tamen prezentas - ni jam vidis - neegalan gravecon laŭ la konsiderata lingvo. Tial oni povas, kaze de regionaj aŭ minoritataj lingvoj, kontentiĝi per dinamikaj modeloj (laŭ la senco, ke ili eksplicite surscenigas pli ol unu periodon en la reprezentado de la konduto de la agantoj): la lingvaj elektoj faritaj de aganto i je la momento t modifas la kondiĉojn, kiuj validas je la momento t+1, kiam ili influos ne nur la elektojn de la aganto i, sed ankaŭ de aliaj agantoj j, k, l, ktp.

(Grin, 1992 [2002]).
À partir du moment

où l’on a affaire à de « grandes » langues comme le français ou l’anglais, la prise en compte de ces effets de réseau devient indispensable, même si la façon dont l’analyse procède autorise des variantes. Le problème peut être caractérisé comme suit: lorsque un individu i apprend une langue X, le rendement de son investissement ne se limite pas aux usages de cette compétence et autres avantages (éventuellement rémunérés sur le plan salarial) qui échoient à l’individu i. En effet, en résultat de cet investissement, l’individu i élargit le bassin des interlocuteurs potentiels dont bénéficie toute personne j, k, l etc. qui parlait déjà la langue X. La valeur (ou en tout cas, le potentiel d’utilisation) de la langue X par toutes ces personnes aura donc augmenté, sans qu’elles n’aient à payer pour ce gain, ou à offrir à l’individu i une quelconque participation financière. C’est ce que la théorie économique nomme une « externalité positive ». Il s’agit là d’un phénomène classique que l’on rencontre fréquemment dans des spécialités telles que l’économie publique ou l’économie de l’environnement. La nécessité de son application aux domaine des langues paraît évidente, mais la question est, à l’heure actuelle, très

loin d’être épuisée.
Ekde la momento, kiam ni

konsideras « grandajn »lingvojn, kiel la franca aŭ la angla, la konsidero de tiuj retefikoj fariĝas nemalhavebla, eĉ se la analizmetodo ebligas variojn. La problemo povas esti karakterizata jene: kiam individuo i lernas lingvon X, la rendimento de lia investo ne limiĝas al la uzo de tiu kompetento kaj al aliaj avantaĝoj (eventuale prisalajritaj) kiuj profitas al la individuo i. Efektive, rezulte de tiu investo, la individuo i plilarĝigas la kvanton de la eventualaj parolantoj, kiun profitas ĉiu persono j, k, l, ktp., kiu jam antaŭe parolis la lingvon X. La valoro (aŭ ĉiukaze la uzebleco) de la lingvo X far ĉiuj tiuj personoj do kreskos, sen ajna kosto por tiu profito, aŭ proponi iun ajn monan kompensaĵon al la individuo i. Tion la ekonomika teorio nomas « pozitivan eksteran efikon ». Temas pri kutima fenomeno, kiun oni ofte renkontas en fakoj, kia la publika ekonomio aŭ la vivmedia ekonomio. La neceso por ĝia apliko al kampo de la lingvoj ŝajnas evidenta, sed la demando estas nuntempe tute ne

fintraktita.
On trouve, dans la

littérature en économie des langues, quelques textes qui examinent plus à fond ce phénomène sous l’angle théorique général. Cependant, si ces différents modèles fournissent des réflexions utiles, ils ne nous proposent pas, pour la plupart, la vision générale sur laquelle une analyse de politique publique

pourrait prendre solidement appui.
Oni trovas en la literaturo pri

lingvekonomiko kelkajn verkojn, kiuj esploras pli funde tiun fenomenon laŭ ĝenerala teoria angulo. Tamen, se tiuj diversaj modeloj liveras utilajn pripensojn, la plimultaj ne proponas la ĝeneralan vidpunkton, sur kiu povus firme apogi sin ia analizo

de publika politiko. 
Ainsi, Dalmazzone

offre une introduction générale au concept d’externalité, en signalant un troisième niveau, qui vient s’ajouter aux deux bénéfices précédents: selon elle, « la propagation d’une langue commune favorise le commerce, le partage des connaissances et, partant, la création et la diffusion des innovations, elle facilite l’organisation, la coordination et la gestion dans la plupart des activités importants sur les plans économique et social » (Dalmazzone, 1998: 78). Ceci apparaît comme une observation de pur bon sens, mais il n’est pas sûr qu’elle se vérifie dans la réalité, notamment pour ce qui a trait aux flux commerciaux. En effet, cette affirmation est remise en cause par l’un des très rares travaux empiriques sur le sujet (Noguer et Siscart, 2003), qui montre au contraire que le fait d’avoir une langue

commune n’a pas d’effet significatif sur ces flux.37
Tiel, Dalmazzone proponas

ĝeneralan enkondukon en la koncepton de ekstera efiko, indikante trian nivelon, kiu aldoniĝas al la du antaŭaj profitoj: ŝiaopinie, « “la disvastiĝo de iu komuna lingvo favoras la komercon, la disdividon de la scioj, kaj sekve la kreon kaj disvastigon de novigoj, ĝi faciligas la organizadon, la kunordigadon kaj la mastrumadon en la plimulto de la ekonomiaj kaj sociaj aktivecoj” » (Dalmazzone, 1998: 78). Tio ŝajnas plej saĝa rimarko, sed ne certas, ke ĝi konfirmiĝos interalie koncerne la komercajn fluojn. Efektive tiu aserto estas kontraŭdirita de unu el la tre maloftaj empiriaj studoj pri la temo(Noguer kaj Siscart, 2003), kiu male montras, ke posedo de komuna lingvo ne signife influas tiujn fluojn.

 
Divers auteurs (en

particulier Carr, 1985) avaient déjà fait appel au même outillage conceptuel pour en tirer des recommandations de politique linguistique ou de politique d’enseignement des langues. Plus récemment, à l’aide d’une analyse plus technique, aboutissent à des conclusions assez similaires: dans la mesure où la diversité des langues donne lieu à des coûts de transaction, notamment, mais pas exclusivement, sur le plan international, la solution économiquement la meilleure est de réduire ces coûts de transaction en favorisant, par le biais de subventions, l’apprentissage de la « grande » langue par les locuteurs de la « petite » langue. En d’autres termes, pour ces auteurs, le bilinguisme généralisé est inefficient et ne doit pas être encouragé ! Chez Church et King, l’intervention de l’État dans ce sens est même indispensable, car le libre jeu des contraintes et des incitations peut se solder par un niveau insuffisant d’apprentissage

de la « grande » langue par les locuteurs de la « petite » langue.
Diversaj aŭtoroj (precipe

Carr, 1985) jam uzis la saman konceptilaron por proponi rekomendojn pri lingva politiko aŭ pri lingvinstrua politiko. Pli freŝdate, pere de pli teknika analizo, Church kaj King (1993) atingas sufiĉe similajn konkludojn: laŭmezure lingva diverseco okazigas transakcikostojn, precipe sed ne ekskluzive sur la internacia nivelo, la solvo ekonomie la plej bona konsistas el redukto de tiuj transakciaj kostoj faciligante pere de subvencioj la lernadon de la « granda » lingvo far la parolantoj de la « malgranda » lingvo. Alidirite, laŭ tiuj aŭtoroj la ĝeneraligita dulingveco estas neefika kaj ne devas esti kuraĝigata! Laŭ Church kaj King, la tiucela interveno de la ŝtato estas eĉ nemalhavebla, ĉar libera ludo de devigoj kaj instigoj povas montriĝi nesufiĉa por atingi kontentigan nivelon de lernado de la « granda » lingvo far la anoj de la « malgranda » lingvo.
  

Le talon d’Achille

de ces modèles, cependant, c’est la vision assez étroite qu’ils adoptent des langues et de leurs fonctions. Essentiellement, la langue n’y est définie que comme moyen de communication et la communication semble se ramener à l’échange d’information. Ceci revient à simplifier exagérément la notion – plus générale – de valeur de la langue introduite au chapitre 2, à ne pas envisager l’existence de valeurs non marchandes, et à omettre tous les effets

distributifs. 
Tamen, la “Aĥila tendeno” de

tiuj modeloj estas la relative mallarĝa vidpunkto, kiun ili alprenas pri la lingvoj kaj iliaj funkcioj. Esence, ili difinas la lingvon nur kiel komunikilon kaj la komunikado ŝajne reduktiĝas al interŝanĝo de informoj. Tio kondukas al troa simpligo de la nocio - pli ĝenerala - de valoro de la lingvo menciita en la 2-a ĉapitro, al la nekonsidero de la ekzisto de nekomercaj valoroj, kaj al la preterlaso

de ĉiuj distribuaj efikoj.
Plus complexes, les travaux de

Selten et Pool (1991, 1997) explorent les implications stratégiques qui, pour les acteurs (notamment lbbes apprenants qui doivent choisir quelle(s) langue(s) étrangère(s) acquérir, et jusqu’à quel niveau), découlent du caractère de bien de réseau propre à la langue. Selten et Pool recourent, pour examiner ces questions, à la théorie des jeux. On n’examinera pas plus avant ces travaux. Mis à part le fait que ceci exigerait des approfondissements algébriques dépassant de loin le cadre de ce rapport, ces modèles restent, à mon avis, peu utilisables dans leur état actuel, en raison de leur caractère extrêmement théorique. Un important travail reste à faire pour relier ces modèles à la pratique et ainsi

accroître leur utilité pour l’orientation des politiques publiques.
Pli kompleksaj, la studoj de

Selten kaj Pool (1991, 1997) esploras la strategiajn konsekvencojn, kiuj por la agantoj ( interalie la lernantoj, kiuj devas elekti kiujn fremdajn lingvojn studi, kaj ĝis kiu nivelo), dependas de la karakterizo de multaj retoj specifaj al la lingvo. Selten kaj Pool uzas la ludteorion, por esplori tiujn problemojn. Ni ne plue analizos tiujn studojn. Krom la fakto, ke tio postulus alĝebraĵojn, kiuj ege superus la kadron de tiu raporto, tiuj modeloj restas, miaopinie, malmulte uzeblaj en ilia nuna stato, pro ilia ege teoria karakterizo. Grava laboro restas farota por rilatigi tiujn modelojn al la praktiko, kaj tiel

pliigi ilian utilon por orienti la publikajn politikojn.
La dynamique des

langues a récemment eu les honneurs de la revue Nature, dans un article d’Abrams et Strogatz (2003). Le résultat essentiel de cet article est qu’il prédit l’instabilité du bilinguisme, et cette prédiction semble corroborée par le déclin de langues telles que le gallois, le gaélique d’Écosse ou le quechua. Cependant, leur modèle est à la fois très mécaniste et situé à un niveau très macro, ce qui se reflète dans le caractère minimal (dans les termes mêmes des auteurs) des motivations prises en compte.38 L’existence de sociétés très largement bilingues sur le long terme, comme la Catalogne, le Luxembourg ou Andorre, amène à douter de la pertinence de leur approche. Cependant, ce sont deux physiciens, Mira et Paredes (2005), qui ont souligné que cette prédiction repose aussi sur l’hypothèse d’une importante distance inter-linguistique. Par contre, si les langues en présence sont similaires (ce qui est le cas en Galice, où sont basés ces deux auteurs et où galicien et castillan cohabitent très largement à travers la plupart des « domaines » sociolinguistiques de la vie quotidienne), il est beaucoup plus probable que le bilinguisme constitue une solution stable. Cependant, malgré leur référence explicite à un contexte, Mira et Paredes restent fort éloignés, dans leur analyse, d’une véritable théorie de l’acteur inséré dans un certain contexte social et

politique. 
La lingvodinamiko estis antaŭ

nelonge honorigita de la revuo "Nature", en artikolo de Abrams kaj Strogatz (2003). La esenca rezulto de tiu artikolo estas, ke ĝi prognozas la malstabilecon de la dulingveco, kaj tiu prognozo ŝajnas konfirmata de la malkresko de lingvoj kiel la kimra, la skotgaela aŭ la keĉua. Tamen, ilia modelo estas samtempe tre mekanikeca kaj tre makronivela, kio speguliĝas en la minimuma karakterizo (laŭ la vortoj de la aŭtoroj mem ) de la konsideritaj motivigoj. [- piednoto 38 -] La daŭra ekzisto de komunumoj plejparte dulingvaj, kiel en Katalunio, Luksemburgio aŭ Andoro, dubigas pri la praveco de ilia esploro . Tamen du fizikistoj, Mira kaj Predes (2005), substrekis, ke tiu prognozo ankaŭ baziĝas sur la hipotezo, ke la lingvoj ege malsimilas. Aliflanke, se la koncernitaj lingvoj estas similaj (kio estas la kazo en Galegio, kie loĝas la du aŭtoroj, kaj kie la galegia kaj la kastilia grandskale kunvivas tra la plimulto de la sociolingvaj "kampoj"    de la ĉiutaga vivo), estas multe pli verŝajne, ke dulingveco konsistigas stabilan solvon. Tamen, malgraŭ sia eksplicita referenco al specifa kunteksto, la analizo de Mira kaj Paredes restas tre malproksima de vera teorio pri aganto vivanta en iu socia kaj politika kunteksto.
 

Enfin, parmi les travaux qui

prennent en compte ces effets de réseaux, il convient de mentionner le modèle de système linguistique de De Swaan (2000). Ce modèle a été spécifiquement calibré pour tenir compte de la dynamique d’apprentissage des langues dans un contexte international, qui peut s’appliquer à l’Europe; à ce titre, il a acquis une certaine visibilité dans le débat européen sur les langues. Il est donc utile de s’y arrêter et d’aller voir de plus près s’il nous fournit une analyse appropriée de

dynamique des langues.
Laste, inter la studoj kiuj

konsideras tiujn retefikojn, konvenas mencii la lingvomodelon de De Swaan (2000). Tiu modelo estis specife alĝustigita por konsideri la dinamikon de lingvolernado en internacia kunteksto aplikebla al Eŭropo; tial ĝi akiris iun videblecon en la eŭropa debato pri la lingvoj. Tial utilas konsideri ĝin kaj

ekzameni, ĉu ĝi liveras al ni taŭgan analizon de lingvodinamiko.
Pour De Swaan, le «

système » linguistique est composé d’un ensemble de « constellations » qui constituent une « galaxie ». La communication entre groupes parlant des langues différentes suppose une organisation hiérarchique: les petites langues s’organisent autour d’une langue centrale qui sert à l’intercommunication; les locuteurs de langues centrales, à leur tour, communiquent entre eux à l’aide d’une langue « super-centrale » (qu’il identifie comme l’arabe, le chinois, l’anglais, le français, l’allemand, le hindi, le japonais, le malais, le portugais, le russe, l’espagnol et le swahili; 2000: 5). Enfin, le système est chapeauté par une langue « hypercentrale », l’anglais. L’intérêt de l’analyse est de faire l’hypothèse d’une dynamique de convergence vers la langue centrale, super-centrale et hyper-centrale respectivement; cette dynamique est basée sur le mécanisme d’externalités décrit plus haut, redéfini à l’aide de ce que De Swaan nomme la « Q-value ». Cette Q-value est le produit arithmétique de la prévalence d’une langue (qui est un indicateur de la mesure dans laquelle elle est connue par les membres de la société, à titre de langue maternelle ou étrangère), et de sa centralité, qui reflète son attrait parmi les

membres multilingues de la société.39
Laŭ De Swaan, la «lingvosistemo» konsistas el «konstelacioj»

kiuj formas «galaksion». La komunikado inter grupoj parolantaj malsamajn lingvojn implicas hierarkian organizon: la malgrandaj lingvoj organiziĝas ĉirkaŭ centra lingvo uzita por la interkomunikado; la parolantoj de iu centra lingvo siavice komunikas inter si pere de “«supercentra” » lingvo (kiun la aŭtoro identigas kiel la araba, la ĉina, la angla, la franca, la germana, la hindia, la japana, la malaja, la portugala, la rusa, la hispana kaj la svahila; 2000: 5). Laste, je la pinto de la sistemo troviĝas «“hipercentra”» lingvo, la angla. La avantaĝo de la analizo estas, ke ĝi hipotezas pri dinamiko de respektiva konverĝo al la centra lingvo, al la supercentra lingvo kaj al la hipercentra lingvo; tiu dinamiko baziĝas sur la mekanismo de “eksteraj efikoj” supre priskribita, kaj kiu estas redifinita per tio, kion De Swaan nomas la “«Q-value». Tiu Q-valoro estas la aritmetika produto de la supereco de iu lingvo (kiu estas indikilo de la grado, laŭ kiu ĝi estas sciata de la membroj de la komunumo, kiel denaska aŭ fremda lingvo ) kaj de ĝia centraleco, kiu spegulas ĝian allogon inter la

plurlingvaj membroj de la socio. [- piednoto 39 -]
Soit un nombre j de

langues en présence pour une population totale N. Sachant que tout locuteur peut parler de 1 à s langues, le nombre de répertoires linguistiques possibles (et mutuellement exclusifs) R est donné par R=2s-1. Soit un répertoire donné k, qui compte fk individus; l’ensemble des langues figurant dans ce répertoire est noté hk. On peut calculer pA, l’indice de prévalence de la langue A, comme: 
<img alt="" src="Grin05For01.jpg" style="width: 407px; height: 67px;">

Supozu nombron j de

ĉeestantaj lingvoj en loĝantaro N. Se ni scias, ke ĉiu parolanto scipovas inter 1 kaj s lingvojn, la nombro R de eblaj (kaj ekskluzivaj inter si) lingvaj repertuaroj, estas donita per R=2s-1
Supozu la repertuaron k, kiu entenas fk individuojn; la tuta nombro da lingvoj aperanta en tiu repertuaro estas notita hk. Oni povas kalkuli pA, la indekson de supereco de lingvo A, kiel: 
<img alt="" src="Grin05For01.jpg" style="width: 407px; height: 67px;">

De la même façon, si

l’ensemble des multilingues est M ≤ N, l’indice de centralité cA est donné par: 
<img alt="" src="Grin05For02.jpg" style="width: 134px; height: 76px;">
où la notation utilisée au numérateur, fl, diffère de celle qui a été adoptée dans l’équation précédente pour souligner que l’on ne tient compte ici que des répertoires

des locuteurs multilingues.
Sammaniere, se la nombro de

plurlingvanoj estas M ≤ N, la indekso de centraleco cA estas donita per:
<img alt="" src="Grin05For02.jpg" style="width: 134px; height: 76px;">
kie la notacio uzita je la numeratoro , fl, malsamas al tiu, kiu estis farita en la antaŭa ekvacio por emfazi ke oni konsideras ĉi tie nur la repertuarojn de la plurlingvanoj.

   
La Q-value d’une

langue i s’exprime alors comme: Qis = pi . ci. Toutefois, comme cela a été souligné par d’autres (notamment van Parijs, 2004a), cette construction élégante amène à des résultats paradoxaux. Plus précisément, on peut aisément construire des exemples dans lesquels une langue très dominante présenterait moins d’attrait pour l’apprenant potentiel qu’une langue moins dominante, du fait même que les locuteurs de la langue dominante seraient moins susceptibles d’être bilingues (ce qui réduit la valeur de l’indicateur de centralité sur lequel repose l’analyse proposée par De Swaan). Au fond, la « centralité » ne fait que compliquer inutilement l’analyse, et il est probable que la seule « prévalence », éventuellement affinée pour dépasser une acception purement démolinguistique, est un moteur plus

déterminant de la dynamique des langues.
La Q-valoro de iu lingvo i

esprimiĝas tiele: Qis = pi . ci. Tamen, kiel aliaj jam rimarkigis (interalie van Parijs, 2004a), tiu eleganta konstruo kondukas al paradoksaj rezultoj. Pli precize, ni povas facile konstrui ekzemplojn, en kiuj iu tre domina lingvo malpli allogus eventualan lernanton ol malpli domina, pro tio ke la parolantoj de la domina lingvo estus malpli dulingvecemaj (kio malpliigas la valoron de la indico de centraleco, sur kiu baziĝas la analizo proponita de De Swaan). Finfine, la «“centraleco”» nur senutile komplikas la analizon, kaj verŝajnas, ke la nura «supereco», eventuale alĝustigita por preterigi nuran lingvodemografian signifon, estas pli decidiga instiganto de la lingvodinamiko.

 
En résumé, la

nécessaire prise en compte des externalités de réseau n’a pas encore, à ce jour, débouché sur une analyse à la fois complète et opérationnelle. Cependant, pour les besoins de cette étude, nous pouvons adopter une théorie de la dynamique des langues qui, même si elle ne fait pas explicitement appel aux externalités de réseau ou à la théorie des jeux (et évite la formalisation algébrique que ce type d’approche requiert), parvient à capturer l’essentiel des mécanismes en cause. Elle évite aussi les incohérences du modèle de De Swaan. Nous utiliserons donc le modèle développé par van Parijs et utilisé par celui-ci dans plusieurs textes (van Parijs 2001b, 2004a, 2004b). Précisons d’emblée que les conclusions de politique publique que van Parijs tire de son modèle nous semblent erronées (Grin, 2004c); par contre, la logique de la dynamique des langues est fort efficacement saisie dans

son modèle d’une élégante simplicité.
Resume, la necesa konsidero de

la eksteraj efikoj de reto ĝis nun ne ankoraŭ kondukis al kompleta kaj funkciiva analizo. Tamen, por la bezonoj de ĉi-studo, ni povas alpreni teorion de la lingvodinamiko, kiu - eĉ se ĝi ne eksplicite uzas la eksterajn efikojn de reto aŭ la ludoteorion (kaj evitas algebrajn formulojn, kiujn tia ektrakto postulas) - sukcesas kapti la esencon de la konsiderataj mekanismoj. Ĝi ankaŭ evitas la nekoherecon de la modelo de De Swaan. Tial, ni uzos la modelon proponitan de van Parijs, kaj uzitan de li en pluraj verkoj (van Parijs 2001b, 2004a, 2004b). Ni tuj precizigu, ke la konkludoj pri publika politiko, kiujn van Parijs tiras el sia modelo, ŝajnas al ni eraraj (Grin, 2004c); aliflanke, la logiko de la lingvodinamiko estas tre efike prezentita en lia elegante simpla

modelo. 
 

5.3 Communication, utilisabilité et maximin

 
 

5.3 Komunikado, utiligado kaj minimum-maksimumigo
 

 
Le modèle de van

Parijs se place au niveau des acteurs individuels. Il leur attribue deux motivations à l’égard de l’apprentissage et de l’utilisation des langues

étrangères respectivement.
La modelo de van Parijs

situiĝas ĉe la nivelo de individuaj agantoj. Ĝi atribuas al ili po du motivigojn koncerne la lernadon kaj respektive la utiligadon de la fremdaj lingvoj.

 
Sur le plan de

l’apprentissage, van Parijs fait une hypothèse qui se retrouve chez pratiquement tous les auteurs qui prennent explicitement en compte le phénomène des externalités de réseau: c’est que les acteurs sociaux cherchent à acquérir des langues utiles, et que plus élevé est le nombre d’interlocuteurs potentiels avec lesquels elle permet de s’entretenir, plus elle est utile; c’est ce que van Parijs nomme le « probability-sensitive learning ». Nommons ce principe celui de « l’utilisabilité », afin de prévenir toute confusion avec le concept « d’utilité » que l’on

rencontre en théorie économique.
Rilate la lernadon, van Parijs

starigas hipotezon retroveblan ĉe preskaŭ ĉiuj aŭtoroj, kiuj eksplicite konsideras la fenomenon de eksteraj retefikoj: tio estas, ke la sociaj agantoj klopodas akiri utilajn lingvojn, kaj ke, ju pli granda estas la nombro da eventualaj parolantoj, kun kiuj iu lingvo ebligas interparoli, des pli tiu lingvo estas utila; tion van Parijs nomas «probability-sensitive learning». Ni nomu tiun principon: principo de la «uzebleco”» , por eviti ĉian konfuzon kun la koncepto de “«utileco”» renkontebla en ekonomika teorio.

 
L’utilisabilité ne

dépend pas que de la démolinguistique la plus mécaniste, car on peut l’affiner de deux façons sans foncièrement modifier sa logique. Premièrement, la qualité d’interlocuteur potentiel est fonction du contexte politique, économique, social, culturel et géographique dans lequel évolue l’acteur. Par exemple, même si le bengali compte, à l’échelle mondiale, considérablement plus de locuteurs que l’italien, l’apprentissage de l’italien peut rester, dans le cadre du modèle, plus utile à un jeune Français que celui de bengali, simplement parce que les italophones sont plus susceptibles d’être réellement pour lui des interlocuteurs. Cette qualification n’est pas sans importance: elle nous rappelle d’entrée de jeu qu’en dynamique des langues, les variables trop simples ne servent pas toujours correctement l’analyse. Deuxièmement, dans un contexte donné, tous les interlocuteurs potentiels n’auront pas le même poids: c’est ce que souligne Selten, pour lequel ce que l’on vise par l’apprentissage des langues, ce n’est pas la communication en tant que telle, mais la communication rentable (Selten, 1998: 175) – ce qui nous ramène, à peu de choses près, à l’hypothèse de départ de la théorie du capital humain. Quoi qu’il en soit, il y a souvent corrélation entre la rentabilité d’une compétence linguistique et le nombre de personnes avec lesquelles elle permet de communiquer; et en tout état de cause, dans la mesure où cet aménagement ne modifie pas fondamentalement la logique du modèle, on peut tout à fait, pour les besoins de l’analyse, conserver sa version

simple.
La uzebleco dependas ne nur de

la plej mekanisma demografilingvistiko, ĉar ĝi estas dumaniere rafinebla sen fundamente modifi sian logikon. Unue, la kvalito de eventuala parolanto dependas de la politika, ekonomia, socia, kultura kaj geografia kunteksto, en kiu evoluas la aganto. Ekzemple, eĉ se la bengala havas mondskale multege pli da parolantoj ol la itala, la lernado de la itala povas resti, kadre de la modelo, pli utila al juna franco ol la lernado de la bengala, simple ĉar la probableco interparoli kun itallingvanoj estas pli granda. Tiu kvalifiko ne estas malgrava: ĝi dekomence memorigas al ni, ke en lingvodinamiko la tro simplaj variabloj ne ĉiam taŭge utilas al la analizo. Due, en konsiderita kunteksto, ĉiuj eventualaj interparolantoj ne same gravos: tion substrekas Selten, laŭ kiu tio, kion ni celas per lingvolernado, estas ne kruda komunikeblo sed profitodona komunikeblo (Selten, 1998: 175) - kio rekondukas nin proksimume al la unua hipotezo de la teorio pri la homa kapitalo. Ĉiukaze, ofte ekzistas korelativeco inter la profito donita de iu lingva kompetento kaj la nombro da personoj, kun kiuj ĝi ebligas komuniki; kaj ĉiukaze, kondiĉe ke tiu aranĝo ne fundamente modifus la logikon de la modelo, eblas tute konservi

ĝian simplan version por la bezonoj de la analizo
Le deuxième

mécanisme que fait intervenir van Parijs, c’est un principe qu’il

appelle le maximin. Ce terme est fréquemment employé dans un tout autre contexte, à savoir celui des théories de la justice, dont van Parijs est par ailleurs un spécialiste (voir Arnsperger et van Parijs, 2003); ici, il désigne le processus suivant. Soit un groupe constitué de n personnes parmi lesquelles au moins m≤n personnes ont des langues maternelles différentes. Toutes ces personnes ont un répertoire linguistique (au sens où l’entendait De Swaan; cf. section précédente) qui comporte, outre leur langue maternelle, de 0 à s langues étrangères. Ceci constitue ce que nous pourrions appeler un contexte communicationnel.40 Il est fort possible qu’au sein du groupe, il existe plus qu’une langue qui figure, à titre de langue maternelle ou étrangère, dans le répertoire de la plupart des personnes présentes; ceci ouvre, en principe, plusieurs canaux parallèles de communication. Cependant, l’efficacité dans la communication amènera les membres du groupe à se rabattre, toutes autres choses égales par ailleurs, sur la langue dans laquelle le niveau de compétence du plus « faible » des partenaires est le moins faible; en d’autres termes, on cherchera la langue dans laquelle le niveau minimal parmi tous les participants est maximal – d’où

le terme de maximin, qui résume l’idée de « maximiser le minimum ».
La dua mekanismo, kiun uzas van

Parijs, estas la principo, kiun li nomas la minimum-maksimumigo. Tiu termino estas ofte uzata en tute alia kunteksto, kiu estas tiu de la teorioj de la justeco, pri kiu van Parijs precize estas fakulo (vidu Arnsperger kaj van Parijs, 2003); ĉi-kaze temas pri la jena procezo. Ni supozu grupon konsistantan el n personoj, inter kiuj minimume m≤n havas malsamajn gepatrajn lingvojn. Ĉiuj tiuj personoj havas sian lingvan repertuaron (laŭ la signifo uzita de De Swaan; vidu la antaŭan paragrafon), kiu entenas, krom ilia gepatra lingvo, inter 0 kaj s fremdajn lingvojn. Tio konsistigas tion, kion ni povus nomi “komuniko-kunteksto”. Estas tre verŝajne, ke ene de la grupo ekzistas en la repertuaro de la plimulto de la enestantaj personoj pli ol ununura lingvo, kiu estas aŭ gepatra aŭ fremda; tio principe malfermas plurajn paralelajn kanalojn de komunikado. Tamen, la efikeco en la komunikado igos la aliajn membrojn de la grupo elekti - ĉiuj ceteraĵoj restante egalaj - la lingvon, kies kompetento de la plej «“malforta”» el la partneroj estas la plej alta; alidirite, la grupanoj serĉos la lingvon, pri kiu la minimuma nivelo inter ĉiuj ĉeestantoj estas maksimuma - el kio venas la termino minimum-maksimumigo, kiu resumas la ideon “maksimumigi la minimumon”.

 
Supposons que la

langue qui garantisse ce maximin soit la langue X. Que se passet- il si une ou plusieurs personnes au sein du groupe n’a aucune compétence dans cette langue? Dans la logique du modèle de van Parijs, le principe de maximin s’imposera quand même, sinon sur l’intégralité des membres du groupe, du moins sur tout grand sous-groupe à l’intérieur de ce groupe: il suffit que la langue X permette d’inclure plus de participants que toute autre langue Y pour qu’elle soit choisie; dans ce cas, les locuteurs exclus parce que ne comprenant pas la langue X seront inclus dans le groupe par le truchement d’une interprétation consécutive assurée par certains membres du groupe qui maîtrisent, eux, la langue X. À nouveau, ce mécanisme est susceptible d’affinements: une langue X garantissant le maximin, mais par ailleurs socialement stigmatisée, pourra se voir supplantée par une langue Z qui est moins « inclusive »; mais même avec de tels aménagements, le mécanisme de diffusion qu’il induit subsistera, et c’est celui-ci qui compte, surtout dans son interaction avec le principe des langues « utiles » pour la communication.

Ni supozu, ke la lingvo kiu

garantias tiun “minimum-maksimumigon” estas la lingvo X. Kio okazos, se unu aŭ pluraj personoj ene de la grupo tute ne kompetentas pri tiu lingvo? Laŭ la logiko de la modelo de van Parijs, la principo de “minimum-maksimumigo” tamen trudiĝos, se ne al la tuta grupo, almenaŭ al ĉiu granda subgrupo ene de tiu grupo: sufiĉas, ke la lingvo X arigas pli multe da partoprenantoj ol iu ajn alia lingvo Y, por esti elektata: tiukaze ĉiuj parolantoj flanklasitaj pro sia nekompreno de la lingvo X, partoprenos al la grupo pere de interpretado poste farita de iuj grupaj membroj scipovantaj la lingvon X. Denove tiu mekanismo povas alĝustiĝi per iuj aranĝoj: iu lingvo X, kiu garantias la minimum-maksimumigon, sed aliflanke socie malakceptata, povos esti anstataŭigata per lingvo Z malpli «inklusiviga»; sed eĉ kun tiaj aranĝoj la mekanismo de disvastigo, kiun ĝi enkondukas, postrestos kaj estas tiu, kiu gravas, ĉefe dum sia interrilato kun la principo de la lingvoj «utilaj» por la komunikado.
 

En effet, le fait qu’une langue

X garantisse le maximin a pour effet d’accroître le nombre de locuteurs potentiels avec lesquels on pourra s’en servir: c’est là une puissante incitation à apprendre la langue X. Mais si, par voie de conséquence, la langue X est apprise par davantage de personnes, et elle se retrouvera d’autant plus souvent (ou, plus formellement: dans un nombre croissant de contextes communicationnels) en position de garantir ce fameux maximin. Dès lors, la probabilité qu’elle soit adoptée comme langue de communication au sein d’un groupe multilingue s’accroît, ce que renforce, pour des tierces personnes, l’intérêt de l’apprendre. L’interaction entre les principes du maximin et de l’utilisabilité crée donc une dynamique extrêmement puissante de diffusion de la langue X. La force de cette dynamique ne peut qu’être accrue par les mille et une formes de la mondialisation: celle-ci multiplie les contextes communicationnels plurilingues dans lesquels la pression pour trouver une forme efficace de communication ira

croissant.
Efektive, la fakto ke iu lingvo

X garantias la minimum-maksimumigon, pligrandigas la nombron da eblaj parolantoj, kun kiuj oni povos ĝin uzi: tie kuŝas forta instigo lerni la lingvon X. Sed, se konsekvence, ju pli da personoj lernas la lingvon X , des pli ofte (laŭformale: en tiom pli oftaj komunikadaj kuntekstoj) ĝi retroviĝos en taŭga situacio por garantii tiun faman minimum-maksimumigon. Ekde tiam, la verŝajneco por ke ĝi estos alprenata kiel komunikadlingvo ene de multlingva grupo pligrandiĝas, kio por aliaj personoj plifortigas la avantaĝon lerni ĝin. La interagado inter la principoj de la minimum-maksimumigo kaj de la uzebleco kreas do ege fortan dinamikon de disvastiĝo de la lingvo X. La forto de tiu dinamiko povas nur pligrandiĝi per la miloj da formoj de la tutmondiĝo: ĉi-tiu multobligas la plurlingvajn komunikadajn kuntekstojn, en kiuj la premoj por trovi efikan formon de komunikado estos

konstante kreskantaj.
Le modèle de van

Parijs nous propose donc, en deux idées simples, une théorie de la dynamique des langues cohérente et intuitive. On peut sans doute aménager et complexifier son modèle de différentes façons, en puisant dans des analyses proposées, parfois depuis plusieurs années, dans la littérature. Ainsi, du côté des

motivations, on peut:
La modelo de van Parijs do proponas

al ni, laŭ du simplaj ideoj, koheran kaj intuician teorion de la lingvodinamiko. Sendube eblas diversmaniere aranĝi kaj kompliki lian modelon, ĉerpante el analizoj proponitaj en la literaturo, foje dum pluraj jaroj. Tiel, kiel

motivigoj, eblas: 
◊ remplacer

l’utilisabilité par les taux de rendement espérés, dans la logique du

capital humain (cf. section 3.2);
◊ anstataŭigi la uzeblecon per

la esperataj rendimentoj, laŭ la logiko de la homa kapitalo (vidu paragrafon 3.2);

 
◊ incorporer, selon

le cheminement exposé dans le chapitre 3, les valeurs « nonmarchandes

» (cf. section 3.3);
◊ enkalkuli, laŭ la rezonado

klarigita en la 3a ĉapitro, la “nemerkatajn” valorojn (vidu paragrafon 3.3);

 
◊ tenir compte, à

l’instar des auteurs qui s’inspirent de la théorie des choix rationnels ou de la théorie des jeux des coûts d’apprentissage plus ou moins élevés des différentes langues. Bien que ces auteurs ne tiennent compte que des différences de coût induites par des différences dans les compétences innées des apprenants, elles peuvent aussi provenir des langues elles-mêmes, ou de la distance linguistique entre la langue maternelle de l’apprenant et la langue cible

(Piron, 1994);
◊ konsideri, kiel faras

iuj aŭtoroj inspiritaj de la teorio de la raciaj elektoj aŭ de la ludteorio, la pli malpli altajn kostojn de la lernado de la diversaj lingvoj. Kvankam tiuj aŭtoroj konsideras nur la kostodiferencojn kaŭzitajn de la diferencoj pro la denaskaj kompetentoj de la lernantoj, ili ankaŭ povas deveni de la lingvoj mem, aŭ de la malsimileco inter la gepatra lingvo de la lernanto kaj la cellingvo (Piron, 1994);

 
◊ « corriger », plus

ou moins fortement, la notion d’utilisabilité en tenant compte de différents éléments symboliques comme le prestige social des différentes langues

en présence;
◊ « korekti ”» , pli malpli

multe, la nocion de uzebleco, konsiderante diversajn simbolajn elementojn, kiaj la socia prestiĝo de la diversaj

koncernitaj lingvoj;
◊ contextualiser les

motivations en les replaçant dans un certain cadre culturel, politique et social qui rend certaines options plus difficiles, et d’autres plus

accessibles.
◊ meti la motivigojn en

kuntekston relokigante ilin en iun kulturan, politikan kaj socian kadron, kiu malfaciligas iujn opciojn kaj plialirebligas

aliajn.
S’il existe moins

d’aménagements du côté du maximin, l’application de ce principe se

prête aussi à des variantes; on peut en effet:  
Kvankam ekzistas malpli multe da

eblaj aranĝoj rilate la “minimum-maksimumigon”, la apliko de tiu principo ankaŭ ebligas variojn; efektive eblas:

◊ exclure certaines langues pour

des raisons d’inacceptabilité politique ou

culturelle;
◊ ekzklusivi iujn lingvojn pro motivoj de politika aŭ kultura neakcepteblo.
◊ admettre la possibilité de

recourir, du moins dans certains contextes et/ou pour certains domaines41, à l’alternance codique (« code switching »), donc à l’usage de plusieurs langues, ce qui revient à des déviations plus ou moins fortes du maximin; cette stratégie peut être encouragée par l’interaction plurilingue dans laquelle différents participants, tout en s’exprimant dans une langue (maternelle ou autre) qu’ils maîtrisent bien, disposent de bonnes compétences réceptives dans d’autres langues que d’autres interlocuteurs utilisent quand vient leur tour

de s’exprimer;
◊ Prikonsenti pri la ebleco uzi,

almenaŭ en iuj kuntekstoj kaj/aŭ sur iuj kampoj  [- piednoto 41 -], la alternon de kodigo (« code switching »), do per la uzo de pluraj lingvoj, kio kondukas al pli malpli fortaj devojiĝoj de la minimum-maksimumigo; eblas kuraĝigi tiun strategion per la plurlingva interagado, en kiu diversaj partoprenantoj, dum ili esprimas sin en de si bone regata lingvo (gepatra aŭ fremda), posedas bonajn kompetentojn por kompreni aliajn lingvojn uzatajn de aliaj

parolantoj, kiam estas ties vico esprimiĝi.

 ◊ remplacer la version strictement probabiliste des contextes communicationnels par une approche analytique qui définisse des contextes plus ou moins pertinents pour un ensemble d’acteurs (par exemple: « les Français »), compte tenu du cadre politique, économique, social, culturel et géographique dans lequel ils

évoluent.
◊ Anstataŭigi la version

strikte probablisman de la komunikadaj kuntekstoj per analiza aliro difinanta kuntekstojn pli malpli pravajn por iu aro da agantoj (ekzemple “«la francoj”»), konsidere la politika, ekonomia, socia, kultura kaj geografia kadro en kiu ili vivas.

Toujours est-il que

les mécanismes mis en oeuvre dans le modèle de van Parijs restent fondamentalement pertinents, même à travers ces différents aménagements. Il en découle une conclusion préoccupante: c’est que la dynamique des langues ne peut que se traduire par une convergence vers l’hégémonie d’une langue unique. Si celle-ci n’a pas nécessairement vocation à supplanter toutes les autres à titre de langue première, elle règnerait sans partage comme langue internationale.42 Quelles en seraient les conséquences? Telle est la question abordée dans la section

suivante.
Ĉiukaze, la mekanismoj uzitaj

en la modelo de van Parijs restas fundamente pravaj eĉ kun tiuj diversaj aranĝoj. El tio sekvas zorgiga konkludo: tio estas, ke la lingvodinamiko povas tradukiĝi nur per konverĝo al la hegemonio de ununura lingvo. Eĉ se tiu-ĉi ne necese dezirus elpuŝi ĉiujn aliajn lingvojn kiel unuajn, ĝi tamen superregus kiel internacia lingvo. [- piednoto 42 -]  Kiuj estas la konsekvencoj? Tia estas la demando pritraktota en la sekva paragrafo.

5.4 Dynamique des langues et gestion de la diversité

5.4. Lingvodinamiko kaj mastrumado de la diverseco. 

L’enjeu dépasse de

loin les questions scientifiques, car de ces visions différentes découlent des recommandations de politique publique, et c’est à cet égard qu’il nous paraît indispensable de prendre nos distances avec van Parijs. Autant son analyse de la dynamique des langues est convaincante, autant les recommandations qu’il en tire pour la politique linguistique et la politique d’enseignement des langues sont

logiquement discutables.
La interesoj multe superas la

sciencajn demandojn, ĉar de tiuj malsamaj vidpunktoj devenas rekomendoj pri publika politiko, kaj ĉirilate ŝajnas al ni necese distanciĝi de van Parijs.  Malgraŭ tio, ke lia analizo de la lingvodinamiko estas konvinka, tamen liaj rekomendoj por la lingva politiko kaj la politiko pri lingvoinstruado estas logike kontraŭdireblaj.bb

En effet, van Parijs

tire de son modèle une conclusion qu’on peut, en simplifiant un peu résumer par: « embrassons le tout-à-l’anglais ! ». Le retentissement médiatique de la pensée de van Parijs43, l’insistance que mettent certains périodiques à pousser à la roue44, jusqu’à l’empressement avec laquelle le Rapport de la Commission du débat national sur l’avenir de l’École recommande l’enseignement obligatoire de « l’anglais de communication internationale », tout ceci nourrit une perception très générale – mais erronée – que la situation est somme toute assez claire et que la

cause est entendue.
Efektive, van Parijs eltiras el

sia modelo konkludon, kiun, iom simpligante ĝin, oni povas resumi jene: «Ni ĉirkaŭbraku la tut-anglismon !». La amaskomunikila distrumpetado de la penso de van Parijs [- piednoto 43 -], la obstineco de iuj periodaĵoj  troigi la aferon [- piednoto 44 -], ĝis la entuziasmo, per kiu la Raporto de la Komisiono de la nacia debato pri la estonteco de la Instrusistemo rekomendas la devigan instruadon de la «angla de internacia komunikado», ĉio tio nutras komprenon tre ĝeneralan - sed falsan - ke la situacio ja  estas sufiĉe klara kaj ke la afero estas solvita. 

Avant de poursuivre

la discussion, il est une évidence qu’il importe de répéter: ce n’est pas la langue anglaise en tant que telle qui pose problème, mais l’hégémonie linguistique, quelle que soit la langue au profit de laquelle elle s’exerce. L’hégémonie linguistique telle que nous la prédit van Parijs serait une fâcheuse solution; si cette hégémonie linguistique devait s’opérer (comme c’est en train de se faire) en faveur de l’anglais, ce serait une fort mauvaise affaire pour la France – ainsi, du reste, que pour tous les États non-anglophones de l’Union européenne, voire au-delà des frontières de l’Union. Pourquoi? Parce que cette formule donne lieu à une redistribution des plus inéquitable, à travers cinq canaux qui sont les suivants. Ils sont définis ici pour l’anglais, mais sont évidemment symétriques pour toute langue

hégémonique:
Antaŭ ol daŭrigi la diskuton,

necesas ripeti evidentaĵon: ne kulpas la angla lingvo, sed la lingva hegemonio, kiu ajn lingvo profitas tiun hegemonion. Tia lingva hegemonio, kia ĝi estas antaŭvidita de van Parijs, estus  bedaŭrinda solvo, se tiu lingva hegemonio devus okazi  (kiel tio jam okazas) favore al la angla, tio estus tre malbona afero por Francio - same, cetere, kiel por ĉiuj neanglalingvaj ŝtatoj de Eŭropa Unio, kaj eĉ trans la Uniaj landlimoj. Kial? Ĉar tia solvo kaŭzus plej maljustan redistribuon laŭ la kvin jenaj kanaloj. Ili estas difinitaj pri la angla, sed ili kompreneble similas por ĉiu ajn hegemonia lingvo:

1) une position de

quasi-monopole sur les marchés de la traduction et de l’interprétation vers l’anglais, de la rédaction de textes en anglais, de la production de matériel pédagogique pour l’enseignement de l’anglais et de

l’enseignement de cette langue;
1) pozicio de kvazaŭ-monopolo

sur la merkatoj de la tradukado kaj interpretado al la angla, de la redaktado de tekstoj en la angla, de la produktado de pedagogia materialo por la instruado de la angla kaj de la instruado de tiu lingvo;

2) l’économie de

temps et d’argent dans la communication internationale, les locuteurs non-natifs faisant tous l’effort de s’exprimer en anglais et acceptant des

messages émis dans cette langue;
2) la ŝparo de tempo kaj de

mono en la internacia komunikado, ĉar ĉiuj nedenaskaj parolantoj penas esprimiĝi en la angla kaj konsentas akcepti mesaĝojn

dissenditajn en tiu lingvo;
3) l’économie de

temps et d’argent pour les anglophones, grâce au fait qu’ils ne

font plus guère l’effort d’apprendre d’autres langues;
3) la ŝparo de tempo kaj mono

por la anglalingvanoj, pro la fakto ke ili ne plu multe penas por

lerni aliajn lingvojn;
4) le rendement de

l’investissement, dans d’autres formes de capital humain, des ressources que les anglophones n’ont plus besoin d’investir dans l’apprentissage

des langues étrangères;
4) la rendimento de la

investo en aliajn formojn de homa kapitalo de la monrimedoj, kiujn la anglalingvanoj ne plu bezonas investi en la lernadon de la fremdaj

lingvoj;
5) la position

dominante des anglophones dans toute situation de négociation, de

concurrence ou de conflit se déroulant en anglais.
5) la domina pozicio de la

anglalingvanoj en ĉiu situacio de intertraktado, de konkurenco aŭ de

konflikto disvolviĝanta en la angla.
L’existence même de

ces effets distributifs est peu connue; il faut dire que les travaux qui les signalent (certains effets sont déjà mentionnés, en français, depuis longtemps déjà; voir par ex. Carr, 1985) sont restés relativement confidentiels. À ce jour, ils n’ont pas fait l’objet d’évaluation détaillée (Grin, 2004a); mais les estimations préalables effectuées dans le chapitre 6 indiquent que ces montants se chiffrent en milliards d’Euros annuellement. Dans tout autre domaine de la politique publique, de

tels transferts seraient immédiatement dénoncés comme inacceptables.
La ekzisto mem de tiuj

distribuaj efikoj estas malmulte konata; necesas diri ke la esploroj, kiuj atentigas pri ili ( jam de longe, iuj efikoj fakte estas jam menciitaj en la franca, vidu ekzemple Carr, 1985), restis relative konfidencaj. Ĝis nun ili ne estis la celo de detala taksado (Grin, 2004a); sed la antaŭtaksadoj faritaj en la ĉapitro 6 indikas, ke tiuj sumoj atingas miliardojn da eŭroj jare. Sur ĉiu alia kampo de la politiko, tiomaj transpagoj estus tuj publike malaprobataj kiel neakcepteblaj.

Cette constatation

soulève deux questions: le première, c’est pourquoi, en dépit de l’injustice évidente d’une telle redistribution, la plupart des États et la majorité de l’opinion semble l’accepter avec une telle équanimité. C’est d’autant plus surprenant qu’elle n’a que l’apparence de l’efficacité, comme nous le verrons plus en détail dans le chapitre suivant; en d’autres termes, l’hégémonie linguistique est inefficace en termes d’allocation de ressources, et inéquitable en termes de distribution de ressources. Pourquoi, malgré tout, la majorité de l’opinion et des décideurs semblent trouver si peu à y redire est une question qui n’est toujours pas élucidée à ce jour (Phillipson, 2003) et qui relève peut-être de la psychologie sociale davantage que de

l’analyse de politiques.
Tiu konstato starigas du

demandojn: la unua estas, kial - spite al la evidenta maljusteco de tia redistribuo - la plimulto de la ŝtatoj kaj la ĝenerala popolopinio ŝajnas akcepti ĝin kun tiom da indiferenteco. Tio estas des pli miriga, ju pli tio nur ŝajnigas efikecon, kiel ni pli detale vidos en la sekva ĉapitro; alidirite, la lingva hegemonio estas neefika koncerne la atribuadon de la rimedoj, kaj maljusta koncerne la distribuadon de la rimedoj. Kial, malgraŭ ĉio tio la plimulto de la popolopinio kaj de la decidantaro ŝajnas tiom konsentemaj, estas demando kiun oni ankoraŭ ne solvis ĝis nun (Phillipson, 2003) kaj  eble tio dependas multe pli de socia psikologio ol de politika analizo.

La deuxième

question est celle-ci: la dynamique des langues décrite dans plusieurs modèles, notamment celui de van Parijs, est-elle inéluctable? Dans les limites de l’analyse telle qu’elle est formulée, sans doute: la puissance des mécanismes conjoints de l’utilisabilité et du maximin est considérable. Mais les hypothèses implicites peuvent être remises en cause – plus, elle doivent l’être: comme nous l’avons relevé au début de ce chapitre, les décisions prises en politique linguistique et en politique d’enseignement des langues affectent le cadre dans lequel ces décisions sont prises. En effet, toute la dynamique des langues telle qu’en rend compte le modèle de van Parijs repose sur l’hypothèse que les autorités et l’immense majorité des citoyens (en l’état, plus de 85% des citoyens de l’Europe des 25; cf. Annexe 1) restent définitivement aveugles aux pertes que le principe du « tout-àl’anglais » leur fait subir. Or des alternatives existent; cependant, elles ne sont envisageables qu’à la condition que les États coordonnent leur action. En dehors d’une telle coordination, la cause est effectivement entendue. Mais la coordination entre États, tout en prenant pleinement acte des mécanismes conjoints de l’utilisabilité et du maximin, peut viser les contextes communicationnels (Grin, 1999c); et sur le plan européen, les États disposent, pour autant qu’ils veulent bien s’en

servir, de leviers efficaces.
La dua demando estas jena: ĉu

la lingvodinamiko, kiu estas priskribita en pluraj modeloj, inter kiuj tiu de van Parijs, estas neevitebla? Jes sendube, ene de la limoj de la analizo, kiel ĝi estas formulita: la potenco de la kunagantaj mekanismoj pri uzebleco kaj pri minimum-maksimumigo estas konsiderinda. Sed eblas - eĉ nepras - rekonsideri la nevortigitajn hipotezojn: kiel ni rimarkigis komence de tiu ĉapitro, la decidoj alprenitaj pri lingva politiko kaj pri lingvinstrua politiko influas la kadron, en kiu tiuj decidoj estas alprenitaj. La lingvodinamiko laŭ la modelo de van Parijs efektive baziĝas sur la hipotezo, ke la aŭtoritatuloj  kaj la grandega plimulto de la civitanoj (nunstate, pli ol 85% de la eŭropaj civitanoj el la 25 ŝtatoj; vidu Anekson 1) restas definitive blindaj al la malprofitoj kaŭzitaj pro la «tutangla» scenaro. Nu, ekzistas alternativoj, sed ili estas konsidereblaj nur kondiĉe ke la ŝtatoj kunordigu siajn agadojn. Sen tia kunordigado la afero estas efektive finkonsentita. Sed la kunordigado inter ŝtatoj povas celi komunikadajn kuntekstojn, dum samtempe oni plene konsideras la kunagantajn mekanismojn de la uzebleco kaj de la minimum-maksimumigo,  (Grin, 1999c); kaj sur la eŭropa nivelo, la ŝtatoj ja disponas pri efikaj manovriloj, kondiĉe ke ili bonvolas uzi ilin.

Premièrement, il est

possible de réguler les langues de travail de l’Union. Les langues officielles doivent rester – au minimum – les 21 langues officielles actuelles et, de préférence, inclure davantage de langues régionales ou minoritaires.45 La raison en est simple: c’est que les dispositions prises par les instances de l’Union, dès qu’elles affectent les citoyens, doivent rester accessible dans la langue maternelle de ceux-ci (Podestà, 2001; Assemblée nationale, 2003; Gazzola, 2005a). Comme on peut aisément le montrer (cf. Annexe 2), même le régime de multilinguisme intégral (tel qu’il devrait, en théorie, s’appliquer actuellement au Parlement européen46), est d’un coût supportable; diverses formules qui recourent à l’interprétation relais (Gazzola, 2005b) permettent de réduire les coûts du plurilinguisme institutionnel. Son principal inconvénient n’est donc pas celui du coût, mais celui de la lourdeur et de la complexité. Cela étant, rien n’oblige les États à se plier à l’injonction, radicalement contraire à leurs propres intérêts, d’adopter l’anglais comme unique langue de travail. Même si nous écartons quelques propositions folkloriques47, le choix et l’utilisation de ces langues de travail se prête à différentes formules. Nous reviendrons sur certains scénarios dans le chapitre

suivant.
Unue, eblas reglamenti la

laborlingvojn de la Unio. La oficialaj lingvoj restu - minimume - la nunaj 21 oficialaj lingvoj, kaj preferinde inkluzivu pli multajn regionajn kaj minoritatajn lingvojn. [- piednoto 45 -]  La motivo estas simpla: la dispozicioj  alprenitaj de la eŭropaj instancoj, kiam ili koncernas la civitanojn, devas esti kompreneblaj en la gepatra lingvo de ĉi-tiuj (Podesta, 2001; Nacia Asembleo, 2003; Gazzola, 2005a). Kiel oni povas facile montri (vidu Aneksaĵon 2), eĉ la reĝimo de kompleta multlingvismo  (tia kia ĝi devus teorie aplikiĝi al la Eŭropa Parlamento) [- piednoto 46 -]   havas tolereblan koston; diversaj solvoj, kiuj uzas la relajsan interpretadon (Gazzola, 2005b), ebligas la malpliigon de la kostoj de la institucia plurlingvismo. Ilia ĉefa malavantaĝo estas do, ne tiu de la kosto, sed tiu de la malefikeco kaj de la komplekseco. En tia situacio, nenio devigas la ŝtatojn submetiĝi al la ordono - tute kontraŭa al la propraj interesoj - alpreni la anglan kiel ununuran laborlingvon. Eĉ se ni forigas kelkajn pli-malpli neseriozajn proponojn [- piednoto 47 -], la elekto kaj la uzado de tiuj laborlingvoj adaptiĝeblas laŭ diversaj aranĝoj. Ni denove pritraktos diversajn scenarojn en la sekva ĉapitro.

Deuxièmement, et

pour autant, il faut le répéter, qu’ils agissent de concert, les États peuvent, en tout cas au niveau européen, favoriser les contextes communicationnels plurilingues qui excluent parfois l’anglais comme aboutissement nécessaire du processus de maximin, compensant le fait qu’en l’absence d’intervention, c’est pratiquement toutes les autres langues qui, pratiquement tout le temps, sont mises hors-jeu en raison de ce processus de maximin. Il faut, pour cela, tirer certaines conséquences pratiques des déclarations de principe sur les beautés du

plurilinguisme, afin de leur donner quelque substance.
Due, kaj necesas rediri,

kondiĉe ke ili kunagadu, la ŝtatoj povas, almenaŭ je eŭropa nivelo, kuraĝigi la plurlingvajn komunikadajn kuntekstojn, kiuj foje malpermesas la anglan kiel neeviteblan finatingon de la procezo de minimum-maksimumigo, kompensante la fakton ke, sen interveno,  praktike ĉiam, ĉiuj aliaj lingvoj estas forpelitaj sekve de tiu procezo de minimum-maksimumigo. Necesas tiucele eltiri praktikajn konsekvencojn el la laŭprincipaj deklaroj pri la belecoj de la plurlingveco, por doni ĝin  iom da enhavon.

Dans la mesure où

les comportements langagiers des acteurs ne doivent pas et ne peuvent de toute façon pas, dans des sociétés démocratiques, être dictés, c’est principalement à travers la légitimation des langues autres que l’anglais que ces contextes peuvent être favorisés. Les mesures spécifiques à prendre à cet effet doivent inclure, au minimum, le maintien du droit des États à réclamer la présence de leur(s) langue(s) officielle(s) dans l’étiquetage des produits, ainsi que l’information sur la composition des produits, les modes d’emploi et les prescriptions de sécurité, quelle que soit la provenance du produit, y compris à l’intérieur de l’Union (Nic Shuibhne, 2004b). Les États doivent donc adopter les règles, sans doute au niveau constitutionnel, qui permettent de réfuter une fois pour toute les allégations selon lesquelles l’exigence d’étiquetage dans une langue nationale est une entrave au

commerce à caractère protectionniste (Feld, 1998; Jones, 2000).
Ĉar la prilingvaj

kondutoj de la agantoj ne devas, aŭ ĉiukaze ne povas esti truditaj en demokratiaj komunumoj, estas precipe pere de la legitimado de la neanglaj lingvoj, ke tiuj kuntekstoj povas esti vivtenataj. La specifaj aranĝoj alprenotaj tiucele, devas minimume enteni la konservon de la rajto de la ŝtatoj postuli la uzadon de sia(j) oficiala(j) lingvo(j) por la etikedado de la varoj, kaj ankaŭ por la informado pri la enhavo de la varoj, pri ties uznoticoj, kaj pri ties sekurecaj rekomendoj, kio ajn estas la deveno de la varo, inkluzive ene de la Unio (Nic Shuibhne, 2004b). La ŝtatoj devas do alpreni regulojn, verŝajne je la konstitucia nivelo, kiuj ebligu definitive refuti la asertojn, laŭ kiuj la postulo pri etikedado en nacia lingvo estas protektisma malhelpo kontraŭ la libera komerco (Feld, 1998; Jopnes, 2000).

Les normes

linguistiques qui s’appliquent au fonctionnement de la Commission se prêtent également à la réglementation et présentent une pertinence certaine, dans la mesure où elles affectent les contextes communicationnels dans lesquels se retrouvent les citoyens: certains documents à caractère officiel (mais pour lesquels le plurilinguisme intégral n’est d’ores et déjà plus requis, et moins encore appliqué, comme les appels d’offres de la Commission) pourraient ainsi être émis dans des langues différentes selon les années. L’important est que ce principe de tournus exclue régulièrement les langues les plus dominantes, à commencer par l’anglais. Ceci reviendrait à une adaptation du principe de rotation annuelle entre groupes linguistiques, retenu par l’Afrique du Sud pour gérer ses onze langues officielles (Heugh, 2003)48. Par conséquent, les soumissions elles-mêmes devraient être rédigées dans l’une des langues concernées qui, selon les années, n’inclurait pas

nécessairement l’anglais, ni du reste le français.
La lingvaj normoj, kiuj 

aplikiĝas al la funkciado de la Komisiono, ankaŭ adapteblas al la reglamentado kaj prezentas certan pravecon, laŭmezure ili koncernas komunikadajn kuntekstojn, en kiuj la civitanoj rekonas sin: iuj dokumentoj kun oficiala karakterizo (sed por kiuj la kompleta plurlingvismo jam ne plu estas devigata, kaj ankoraŭ malpli aplikata, kiel por la dungofertoj de la Komisiono) povus tiel esti skribataj en malsamaj lingvoj ĉiujare. Gravas, ke tiu principo de laŭvicigo regule ekskluzivu la dominajn lingvojn, komence de la angla. Tio kondukus al adapto de la ĉiujara laŭvicigo inter lingvaj grupoj laŭ la modelo uzata de Sud-Afriko por mastrumi ĝiajn dek unu oficialajn lingvojn (Heugh, 2003) [- piednoto 48 -]. Konsekvence la ofertoj devus esti redaktitaj en unu el la koncernitaj lingvoj, kiuj, laŭ la jaroj, ne devige entenus la anglan, kaj cetere ankaŭ ne la francan.

Certains objecteront

immédiatement que ces propositions alourdissent la communication internationale en général, et renchérissent le fonctionnement des instances européennes, et sont économiquement inefficientes. Mais ce serait là ne voir qu’une partie de la question. En effet, le coût de la communication ne naît pas qu’au moment de l’échange lui-même; il comporte aussi toutes sortes d’autre coûts, dont ceux dont on a dressé la liste au début de cette section. L’un d’entre eux, c’est le coût de l’acquisition des compétences linguistiques à mettre en oeuvre au moment de l’échange. L’enseignement des langues étrangères est donc directement

interpellé.
Iuj tuj obĵetos, ke tiuj

proponoj ĝenas la internacian komunikadon ĝenerale, ke ili plikostigas la funkciadon de la eŭropaj instancoj kaj ke ili estas ekonomie neefikaj. Sed tio estus konsideri nur unu aspekton de la problemo. Fakte, la kosto de la komunikado ne komencas nur je la momento de la interŝanĝo mem; ĝi entenas ankaŭ diversajn aliajn kostojn, inter kiuj estas tiuj listigitaj komence de la paragrafo. Unu el ili estas la kosto de la akiro de lingvaj kompetentoj necesaj je la momento de la interŝanĝo. La instruado de la fremdaj lingvoj estas do rekte koncernita.

Ceci nous amène au

troisième levier: il est possible de passer par l’enseignement des langues étrangères pour contenir l’hégémonie linguistique. Deux stratégies sont

envisageables.
Tio kondukas nin al la tria

manovrilo: eblas utiligi la instruadon de la fremdaj lingvoj por kontraŭstari la lingvan hegemonion. Du strategioj estas konsidereblaj.

La première table

sur le fait que les contextes communicationnels réels sont de toute façon très différents, et qu’il en existe plusieurs, notamment dans les relations bilatérales, dans lesquels la langue du maximin n’est pas forcément l’anglais. Ceci amène à renforcer l’enseignement, à côté de celui de l’anglais, de langues de partenaires économiques et culturels et importants – en particulier, dans le cas de la France, l’allemand, l’espagnol et l’italien. Une variante de cette stratégie, soutenue par Françoise Ploquin,49 c’est d’encourager une forme ciblée de plurilinguisme structuré autour des familles linguistiques représentées au sein de l’Europe (langues latines, germaniques, slaves, en particulier. Un accent particulier serait mis sur le développement de la compétence réceptive dans les langues appartenant à la même famille linguistique que la langue maternelle de l’apprenant. Dès lors, en cas de contact entre locuteurs de langues latines (français, italien, espagnol, portugais), chacun pourrait s’exprimer dans sa langue, avec toute l’aisance et la souplesse que cela autorise, tout en étant compris par les autres; le même principe vaudrait pour les langues germaniques et les langues slaves; le concept reste par contre muet sur ce qu’il adviendrait d’autres langues officielles au sein de l’Union européenne50, sans parler de ses conséquences pour les locuteurs de langues régionales ou

minoritaires.
La unua kalkulas je la fakto, ke

la realaj komunikadaj kuntekstoj ĉiukaze estas tre malsamaj, kaj ke ekzistas pluraj tiaj, interalie en la duopaj rilatoj, en kiuj la lingvo de la minimum-maksimumigo ne estas aŭtomate la angla. Tio instigas plifortigi la instruadon - apud tiu de la angla - de la lingvoj de gravaj ekonomiaj kaj kulturaj partneroj - kaze de Francio, precipe de la germana, de la hispana kaj de la itala. Vario de tiu strategio, subtenata de Françoise Ploquin (49), estas kuraĝigi fokusitan formon de plurlingveco, strukturita ĉirkaŭ la lingvaj familioj ekzistantaj ene de Eŭropo (la latinaj lingvoj, ĝermanaj lingvoj, slavaj lingvoj). Specife emfazinda estus la disvolviĝo de la pasiva kompreno de la lingvoj kiuj apartenas al la sama lingva familio kiel la gepatra lingvo de la lernanto. Tiam, kaze de kunveno inter latinlingvaj parolantoj (franca, itala, hispana, portugala), ĉiu povus esprimiĝi en sia lingvo kun ĉia facileco kaj fleksebleco tiel eblaj, kaj dume ĉiu estus komprenata de la aliaj; la sama principo validus por la ĝermanaj lingvoj kaj la slavaj lingvoj; la koncepto  aliflanke mutas pri tio, kio okazus kun aliaj oficialaj lingvoj ene de la Eŭropa Unio [- piednoto 50 -], sen paroli pri ĝiaj konsekvencoj por la parolantoj de regionaj aŭ minoritataj lingvoj.

Quoiqu’une telle

stratégie puisse contribuer au maintien de la diversité, il n’est pas certain qu’elle suffise à la garantir, car rien n’indique que la part des situations de contact à l’intérieur d’une famille linguistique, par rapport à celle des situations de contact avec des personnes appartenant à plusieurs familles linguistiques, est appelée à s’accroître. Bien au contraire, le brassage des langues et des cultures est de nature à diversifier les altérités linguistiques avec lesquelles tout un chacun entre en contact, et dès lors, c’est à nouveau l’anglais qui sera, le plus souvent, la langue qui garantit le maximin. Si cela se vérifie pour des contacts à Bruxelles, pourquoi des Espagnols feraient-ils l’effort d’apprendre le français, ou des Français l’espagnol, sachant que l’anglais peut tout aussi bien faire l’affaire? À lui seul, ce plurilinguisme « orienté » n’a donc que peu de chances de freiner la dynamique du « tout-àl’anglais » ou de restreindre l’ampleur de la redistribution inéquitable dont on a fait état. Nous verrons toutefois, dans le chapitre suivant, que l’on peut chercher dans cette direction une formule de mise en oeuvre d’une politique « plurilinguiste » qui garantisse l’intercompréhension généralisée sans exiger l’apprentissage par tous d’un nombre exagérément élevé de langues étrangères; cependant, cette stratégie ne peut pas se passer de mesures d’accompagnement qui préviennent la dérive vers

l’hégémonie linguistique, notamment en faveur de l’anglais.
Kvankam tia strategio povus

kontribui al la daŭrigo de la diverseco, tamen ne certas, ke ĝi sufiĉus por garantii ĝin, ĉar nenio montras, ke la nombro da okazoj de kontakto ene de sama lingva familio kreskos kompare al la nombro da okazoj de kontakto inter personoj de malsamaj lingvaj familioj. Tute male, la intermiksiĝo de lingvoj kaj de kulturoj emos diversigi la lingvajn diversecojn, kiujn ĉiu spertos, kaj tiam denove la angla estos plej ofte la lingvo, kiu certigas la minimum-maksimumigon. Se tio konfirmiĝas en Bruselaj kontaktoj, kial hispanoj  penus por lerni la francan, aŭ francoj por lerni la hispanan, dum la angla povas tute facile solvi la problemon? Sola, tiu «orientita» plurlingveco havas do malmulte da ŝancoj bremsi la dinamikon al la «tutangla»scenaro  aŭ limigi la maljustan redistribuon, kiun ni menciis. Ni tamen vidos, en la sekva ĉapitro, ke eblas serĉi tiudirekten aranĝon de efektivigo de «plurlingvisma» politiko, kiu garantias kompletan interkomprenon ne postulante la lernadon far ĉiuj de tro granda nombro da fremdaj lingvoj; tamen tiu strategio ne povas ignori akompanajn aranĝojn, kiuj evitus la devojiĝon al lingva hegemonio interalie favore al la angla.

C’est pour cela

qu’il convient de rappeler l’existence d’une stratégie tierce, à savoir l’investissement sur le long terme, et nécessairement coordonné entre États membres de l’Union, dans l’enseignement de l’espéranto. Le but de ce rapport n’est pas de défendre cette option dans l’absolu, car on sait qu’elle suscite bien souvent des réactions passionnelles ou qu’elle est immédiatement rejetée sans aucun argument, ou sur la base d’arguments d’une assez étonnante ignorance (Piron, 1994, 2002). Cependant, comme on va le voir dans le chapitre 6, c’est sans doute la meilleure des solutions, à moins que l’on puisse garantir la stabilité d’un scénario véritablement plurilingue, auquel cas le plurilinguisme est sans doute préférable: on peut en effet penser que pour beaucoup d’Européens, c’est bien le plurilinguisme qui exprime le mieux l’identité collective de l’Europe; on rapprochera cette perception de l’idée, qui va au-delà de la boutade, selon laquelle la langue de l’Europe, c’est la traduction.51 Il faut toutefois rappeler l’évidence: le recours à l’espéranto règle d’un seul coup tous les problèmes d’équité signalés plus haut; et l’apprentissage de cette langue est considérablement moins coûteux (d’un facteur d’au moins 1 à 5; certains auteurs parlent d’un facteur de 1 à 10) que l’apprentissage de l’anglais. Le recours à l’espéranto est donc dans l’intérêt évident de plus de 85% des citoyens européens,

surtout après l’élargissement survenu en 2004.52
Pro tio, necesas rememorigi la

ekziston de tria strategio, tio estas la investado je longdaŭra tempolimo kaj nepre kunordigota inter la membro-ŝtatoj de la Unio en la instruadon de Esperanto. Tiu-ĉi raporto ne celas absolute defendi tiun opcion, ĉar ni scias ke ĝi ofte okazigas pasiajn reagojn aŭ ke ĝi estas tuj forĵetita sen ia ajn argumento, aŭ surbaze de argumentoj, kiuj nur baziĝas sur miriga ignoro (Piron, 1994 , 2002). Tamen, kiel ni vidos en la 6a ĉapitro, tio estas sendube la plej bona solvo, krom se oni povas garantii la stabilecon de iu scenaro ververe plurlingva, kaze de kio la plurlingveco estas sendube preferinda: ni ja povas opinii, ke por multaj eŭropanoj estas ja la plurlingveco, kiu esprimas plej bone la kolektivan identecon de Eŭropo: tiun senton ni komparu kun la ideo - preter la spritaĵo - ke la lingvo de Eŭropo estas la tradukado. [- piednoto 51 -] Necesas tamen rememorigi evidentecon: la uzo de esperanto unubate forigas ĉiujn problemojn pri egalrajteco supre menciitajn; kaj la la lernado de tiu lingvo estas ege malpli kosta ( minimume 1 je 5; iuj asertas 1 je 10) ol la lernado de la angla. La uzo de esperanto do evidente profitigus pli ol 85%n de la eŭropaj civitanoj, precipe post la plilarĝiĝo okazinta en 2004. [- piednoto 52

-]  
Étant donné la

réputation de ringardise que véhicule l’espéranto, cette dernière conclusion peut surprendre, surtout dans le cadre d’une approche qui se réfère à des concepts économiques; on signalera toutefois que parmi les avocats de cette solution, on compte un Prix Nobel d’économie, Reinhard Selten (voir

Selten, 1998).
Konsidere la reputacion de

eksmodeco kunportitan de esperanto, tiu lasta konkludo povas surprizi, precipe kadre de studo kiu referencas ekonomiajn konceptojn; ni tamen atentigos, ke inter la advokatoj de tiu solvo troviĝas Nobel-premiito pri ekonomio, Reinhard Selten (vid.

Selten, 1998)
Cela dit, une

recommandation de ce type n’aurait, à l’heure actuelle, aucun avenir politique, quels que puissent être les arguments cités à son appui. Pour cette raison, on évaluera non seulement trois scénarios (chapitre 6), mais aussi deux stratégies différentes (chapitre 7), en distinguant une stratégie à mettre en oeuvre sur le long terme, et une stratégie pour le court terme. Rien n’exclut, dans le prolongement d’une étude comme celle-ci, que les trois scénarios soient précisés et ramifiés, et qu’ils fassent, dans une stratégie plus détaillée, l’objet d’un

panachage.
Tion dirinte, tia rekomendo

havus nuntempe nenian politikan estontecon, kiuj ajn estus la argumentoj prezentitaj por apogi ĝin. Tial ni taksos ne nur tri scenarojn (ĉapitro 6-a), sed ankaŭ du malsamajn strategiojn (ĉapitro 7a) diferencigante strategion aplikeblan je longdaŭra tempolimo, kaj strategion por mallongdaŭra tempolimo. Nenio malpermesas precizigi kaj dividi la tri scenarojn dum plua tia studo, kaj trakti ilian

kombinon kadre de pli detaligita strategio. 
 
 
30 C’est à raison

que Bourdieu observe: « Nous pouvons prendre acte du fait que la langue anglaise domine, que dans les instances européennes elle s’impose de plus en plus comme une sorte de langue officielle, que les Français en s’accrochant à leurs privilèges linguistiques, de type juridique, énervent plutôt leurs partenaires et risquent d’obtenir l’inverse de ce qu’ils recherchent. Toutefois, je pense que cela ne signifie pas qu’il faille renoncer complètement à toute mise en garde contre une politique visant à ratifier l’état de fait, car prendre acte de la domination de l’anglais pour en faire une sorte de langue officielle à l’échelle européenne pourrait avoir des effets d’accélération

considérables » (Bourdieu, 2001: 45; mes italiques).
30. Bourdieu prave rimarkigas:

«Ni povas konstati la jenajn faktojn:  la angla lingvo dominas; en la eŭropaj instancoj ĝi trudiĝas pli kaj pli kiel iuspeca oficiala lingvo; la Francoj, alkroĉiĝante al siaj lingvaj privilegioj jurspecaj nervozigas siajn partnerojn kaj riskas obteni la malon de tio, kion ili serĉas. Tamen, mi opinias, ke tio ne signifas, ke oni devas definitive rezigni pri iu averto kontraŭ politiko, kiu agnoskos la situacion, ĉar noti la dominon de la angla por eŭropskale fari el ĝi iuspecan oficialan lingvon, povus rezulti grandegan akceladon.» Bourdieu, 2001: 45; miaj kursivigoj).

 
31 L’analyse du

déclin ou de la renaissance des langues régionales ou minoritaires n’a nul besoin d’analogies biologisantes, telles que la métaphore de la « mort des langues ». Bien qu’une certaine littérature soit articulée autour de ces analogies – au même titre, du reste, que certains discours sur les destinées du latin, du français, de l’anglais etc. – les analyses utiles sont, par contre, ancrées dans une véritable théorie (sociologique, économique ou autre) de l’acteur. L’usage de notions telles que « survie », « mort », « renaissance », etc., est donc à prendre, dans ces travaux, comme une simple

facilité de langage.
31. La analizo de la malkresko

aŭ de la renaskiĝo de la regionaj aŭ minoritataj lingvoj tute ne bezonas tiajn biologiajn analogiojn, kiaj la metaforo pri la «morto de la lingvoj». Kvankam iu literaturo artikiĝas ĉirkaŭ tiuj analogioj - cetere same kiel iuj paroladoj pri la sorto de la latina, de la franca, de la angla, ktp..-, la utilaj analizoj estas male fiksitaj en vera teorio (sociologia, ekonomika aŭ alispeca) de la aganto. Oni do komprenu la uzon de tiaj nocioj, kiel «pluvivo», «morto», «renaskiĝo», ktp.., kiel

simplan lingvan faciligon en tiuj studoj.
32 C’est en

référence à ces aspects contextuels, et tout particulièrement pour les langues dites « autochtones », que s’est développé le paradigme de « l’écologie des langues »; cf. par ex.

Mühlhäusler (2000).
32. Reference al tiuj kuntekstaj

aspektoj kaj aparte por la «aŭtoktonaj» lingvoj disvolviĝis la paradigmo de «la ekologio de la lingvoj»; vid. ekzemple Mühlhaüsler (2000).

 
33 La différence de

difficulté conceptuelle entre le traitement de la dynamique des langues régionales ou minoritaires d’une part, et des « grandes » langues d’autre part, n’est pas sans rappeler la distinction que fait la théorie du commerce international dans l’analyse des flux commerciaux entre pays et, plus généralement, l’analyse économique des marchés. En effet, l’hypothèse fréquemment faite, en théorie du commerce international, de la « petite économie ouverte » nous place d’emblée dans un cas relativement simple, où le « petit » partenaire dans l’échange commercial n’a, du fait de son importance modeste, aucune influence sur les conditions du marché mondial, de même qu’un consommateur isolé n’a, dans un marché en concurrence parfaite, aucune influence sur le prix du bien qui s’y échange. Par contre, l’analyse des liens commerciaux entre deux « grands » pays ouvre de nouvelles questions, car le comportement de l’un des deux partenaires affectera le niveau des prix sur le marché mondial. C’est le même type de raisons qui complexifie l’analyse de la dynamique des

grandes langues.
33. La diferenco de koncepta

malfacileco inter la pritrakto de la dinamiko de la regionaj aŭ minoritataj lingvoj unuflanke, kaj de la «gravaj» lingvoj aliflanke, rememorigas pri la distingon faritan de la teorio pri la internacia komerco en la analizo de la komercaj fluoj inter landoj, kaj plej ĝenerale, de la ekonomika analizo de la merkatoj. Fakte la ofta hipotezo en la teorio de la internacia komerco pri la «malgranda malfermita ekonomio» nin tuj situas en relative simpla kazo, en kiu la «malgranda» partnero en la komerca interŝanĝo pro sia modesta graveco havas nenian influon al la kondiĉoj de la monda merkato, same kiel unu izolita konsumanto en merkato laŭ perfekta konkurenco havas nenian influon al la prezo de la varo kiu interŝanĝiĝas en ĝi. Male, la analizo de la komercaj rilatoj inter du «grandaj» landoj starigas novajn demandojn, ĉar la konduto de unu el la du partneroj modifos la nivelon de prezoj sur la monda merkato. Samspecaj motivoj kompleksigas la analizon de la dinamiko de la «gravaj» lingvoj.

 
34 À noter que

Graddol insiste personnellement sur la nécessité du point

d’interrogation dans ce titre.
34. Notu ke Graddol persone

insistas pri la neceso de la demandosigno en tiu titolo.
 

35 À l’heure où sont

écrites ces lignes (avril 2005), Graddol mettait la dernière main à une version mise

à jour de son rapport, également sur mandat du British Council.
35. Je la momento, kiam estas

skribataj tiuj linioj (aprilo 2005), Graddol estis poluranta iun ĝisdatigon, ankaŭ pro komisio de la British Council.

 
36 Certaines

propositions de Calvet (1993, 2002) sont critiquées dans Grin (1997, 2005

respectivement).
36. Iuj proponoj de Calvet

(1993, 2002) estas kritikitaj en Grin (1997, 2005 respektive).

 
37 Dalmazzone manque

cependant de prudence lorsqu’elle poursuit: « le cloisonnement linguistique, en l’absence d’une lingua franca, est incompatible avec un important progrès socio-économique […] » (1998: 79). Mis à part qu’une telle assertion est basée sur le revenu par habitant de différents pays (dont Dalmazzone admet à la même page le caractère peu fiable), c’est faire bon marché des très nombreux contre-exemples qui décrédibilisent fortement cette

corrélation.
37. Al Dalmazzone tamen mankas

prudento, kiam ŝi pluskribas: «la lingva apartiĝo», kiam forestas iu "lingua franca", ne kongruas kun grava soci-ekonomia progreso [...]» (1998: 79). Flankenmetite la fakton ke tiu aserto baziĝas sur la enspezo je loĝanto de diversaj landoj (pri kiuj Dalmazzone prikonsentas sampaĝe la malgrandan fidindecon), ĝi ne konsideras la tre multajn kontraŭajn ekzemplojn kiuj forte malkredebligas

tiun korelativecon.    
38 Les deux auteurs

sont du reste rattachés à un département universitaire de mécanique théorique et

appliquée.
38. Ambaŭ aŭtoroj estas cetere

rilatigitaj al universitata fako pri

teoria kaj praktika mekaniko. 
39 La notation

adoptée par De Swaan dans son ouvrage est souvent obscure; on s’est efforcé ici de

transcrire son exposé dans une notation plus transparente.
39. La simbolaro uzita de De

Swaan en sia verko estas ofte malklara; en ĉi-tiu studo ni klopodis transskribi lian raporton laŭ simbolaro pli travidebla.

 
40 Van Parijs

recourt donc, à l’instar de plusieurs autres auteurs, à une approche probabiliste des contextes communicationnels (Colomer, 1991, 1996): ce qui est déterminant, c’est la probabilité relative des contextes communicationnels qui résulteraient du tirage d’un échantillon aléatoire de 2, 3,

4,…, n personnes à partir d’une certaine population.
40. Van Parijs do uzas, same

kiel pluraj aŭtoroj, probablecan ektrakton al la komunikadaj konceptoj (Colomer, 1991, 1996): kio estas decidiga, estas la relativa probableco de la komunikadaj kuntekstoj, kiuj rezultus de la elekto el aleatora muestro de 2, 3, 4,....,n personoj el iu populacio.

 
41 Le « domaine »

est un concept sociolinguistique défini comme un « groupe de situations sociales typiquement dominées par une série commune de règles de conduite »

(Fishman, 1977: 70).
41. La «kampo» estas

sociolingvistika koncepto difinita kiel «grupo de sociaj situacioj tipe dominataj de komuna kondutregularo» (Fishman, 1977: 70).   

 
42 On notera par

ailleurs que les analyses de Church et King et de De Swaan, décrites dans la section précédente, arrivent peu ou prou aux mêmes conclusions; celles de Selten et Pool, par contre, en divergent; elles sont cependant basées sur des analyses plus complexes et nettement moins

connues parmi les chercheurs, les politiques et le grand public.
42. Ni notu cetere, ke la

analizoj de Church kaj King kaj de De Swaan, priskribitaj en la antaŭa paragrafo, alvenas pli-malpli al la samaj konkludoj; male, tiuj de Selten kaj Pool malproksmiĝas de ili; tamen ili baziĝas sur pli kompleksaj analizoj klare malpli konataj inter la esplorantoj, la politikistoj kaj la publiko.

43 Voir par exemple Le Monde, 17 février 2004, p. 6 . 43 Vidu ekzemple la Mondo,

Februaro 17 2004 p. 6.

44 Voir par exemple

le pesant triomphalisme du Financial Times (« Mille bonnes raisons de faire de l’anglais une langue universelle », repris dans le Courrier international n° 430, 28 janvier – 3 février 1999, p. 49), ou de The Economist (« The Triumph of English. A world empire by other means », 22 décembre 2001; « Sharp Tongues. The Nordics’ pragmatic choice is English », 14 juin 2003; « After Babel, a new common tongue », 7 août 2004,pp. 23-24). Mais la médaille doit sans doute revenir au Sunday Times de Londres du 10 juillet 1994: « The way of salvation for the French language is for English to be taught as vigorously as possible as the second language in all its schools […] Only when the French recognize the dominance of Anglo-American English as the universal language in a shrinking world can they effectively defend their own distinctive culture […] Britain must press ahead with the propagation of English and the British values which stand behind it » (cité par Phillipson,

2003: 150).
44. Vidu ekzemple la plumpan

triumfemon de la Financial Times    («Mil taŭgaj kialoj fari la anglan universala lingvo», reprenitan en " le Courrier International" n° 430, 28-an de januaro - 3-an de februaro 1999, p. 49-a), aŭ de The Economist («The triumph of English. A world empire by other means», 22-an de decembro 2001; «Sharp tongues. The Nordics’ pragmatic choice is English», 14-an de junio 2003; «After Babel, a new common tongue», 7-an de aŭgusto 2004, pp. 23-24). sed la medalo sendube iru al la Sunday Times de Londono de la 10-a de julio 1994: «The way of salvation for the french language is for english to be taught as vigorously as possible as the second language in all its schools [...] Only when the french recognize the dominance of Anglo-American English as the universal language in a shrinking world can they effectively defend their own distinctive culture [...] Britain must press ahead with the propagation of English and the British values which stand behind it» (citita de Phillipson, 2003: 150).

 
45 Rappelons que

l’irlandais, qui n’était que « langue de traité » (également utilisable devant la Cour

européenne), jouit depuis le printemps 2005 de la pleine officialité.
45. Ni memorigu, ke la irlanda

lingvo, kiu estis nur « lingvo de traktato» (ankaŭ utiligebla antaŭ la Eŭropa Kortumo) ĝuas tutan oficialecon depost la printempo de 2005;

 
46 Avec une

exception pour le maltais, le gouvernement de Malte ayant renoncé, lors de l’entrée du pays dans l’Union européenne, à sa reconnaissance comme langue

officielle et de travail.
46. Estas escepto por la malta

lingvo post la rezigno - far la Malta registaro okaze de ties aniĝo en Eŭropan Union - pri la agnosko de la malta kiel oficiala kaj labora lingvo.

 
47 Notamment celle

de la délégation danoise qui aurait proposé que tous les représentants des États membres puissent s’exprimer en anglais, à condition que les représentants du Royaume-Uni (on ne sait pas ce qui aurait été dit de l’Irlande) s’expriment en français

(van Els, 2001: 325).
47. Interalie tiu de la dana

delegitaro, kiu estus proponinta, ke ĉiuj reprezentantoj de la membro-ŝtatoj rajtos sin esprimi anglalingve, kondiĉe ke la reprezentantoj de Britio (ni ne scias tion, kio estis dirita pri Irlando) sin esprimu franclingve (van Els, 2001: 325).

 
48 Voir aussi:

[http://www.dac.gov.za/about_us/cd_nat_language/language_policy/
Language%20Policy%20and%20Plan%20for%20South%20Africa.htm#principles

Language%20Policy%20and%20Plan%20for%20South%20Africa.htm#principles].
48 Vidu ankaŭ: [

http://www.dac.gov.za/about_us/cd_nat_language/language_policy/ Lingvo%20Politiko%20a-a%20Plano%20for%20Suda%20Afric-a.htm#principle-aj jar-oj Lingvo%20Politiko%20a-a%20Plano%20for%20Suda%20Afric-a.htm#principle-aj

jar-oj ]. 
49 Le Monde Diplomatique, janvier 2005, pp. 22-23. 49 Le Monde Diplomatique,

Januaro 2005 pp. 22-23.

50 Il s’agit

notamment: (i) au sein de la famille des langues indo-européennes, du letton et du lithuanien (groupe balto-slave), du grec (isolat) et de l’irlandais (groupe celtique); (ii) parmi les langues non indo-européennes, du finnois, de l’estonien et du hongrois (famille finno-ougrienne, ne faisant donc pas partie de la famille des langues indo-européennes), ainsi que du maltais (famille

sémitique) (cf. par ex. Kersaudy, 2001).
50. Temas interalie pri:

a) ene de la hindeŭropa lingva familio, la litva kaj la litova (balt-slava grupo), la greka (izolita) kaj la irlanda (kelta);
b) inter la ne hindeŭropaj lingvoj, la finna, la estona kaj la hungara (finn-ugra familio, do ne ano de la familio de la lingvoj hindeŭropaj), kaj la malta (semida familio) (vid. ekzemple Kersaudy, 2001).

 
51 D’autres ont

proposé que le latin soit adopté comme lingua franca (Sturm, 2002). Analytiquement, cette solution est proche du scénario « espéranto », à cela près qu’elle serait plus coûteuse, étant donné la difficulté du latin par rapport à l’espéranto, et moins équitable, car elle privilégierait de façon

nette les personnes dont la langue maternelle est une langue latine.
51. Aliaj proponis, ke oni

alprenu la latinan kiel "lingua franca"    (Sturm, 2002). Laŭ analiza vidpunkto, tiu solvo proksimiĝas al la solvo «Esperanto», krom tio, ke ĝi estus pli multekosta pro la malfacileco de la latina rilate Esperanton, kaj malpli justa, ĉar ĝi klare privilegius

la personojn kies gepatra lingvo estas latina lingvo. 
52 Voir note 74. 52 Vidu noton 74.