GRIN03

El UEA-vikio
Revizio de 10:17, 27 Jun. 2010 fare de Amiko1 (Diskuto | kontribuoj) (2 versioj)

(malsamoj) ← Antaŭa versio | Rigardi nunan version (malsamoj) | Sekva versio → (malsamoj)
Iri al: navigado, serĉi

CHAPITRE 3 LES TAux DE RENDEMENT DES COMPÉTENCES LINGUISTIQUES ĈAPITRO 3 LA RENDIMENT-RILATUMOJ DE LA LINGVAJ KOMPETENTOJ
3.1 Applicabilité de la théorie du capital humain 3.1 Aplikebleco de la teorio pri homa kapitalo
Quand il est

question d’enseignement des langues, il paraît fort naturel de raisonner, du moins pour une partie de l’analyse des choix à effectuer, à l’aide de la théorie bien connue du capital humain (cf. par ex. Johnes et Johnes, 2004). Rappelons donc le principe de celle-ci, en

l’adaptant aux langues étrangères :
Kiam temas pri lingvoinstruado,

ŝajnas tute normala afero rezoni, almenaŭ pri la parto de la analizo de la elektotaĵoj, per la bone konata teorio pri la homa kapitalo (Vidu ekzemple Johnes kaj Johnes, 2004). Ni do rememorigu pri ĝiaj principoj, adaptante ilin al la fremdlingvoj:      

 ? l’apprentissage

d’une langue est coûteux en temps et en argent, aussi bien du point de

vue des individus apprenants que de celui de la société ;
? la lingvolernado kostas tempon

kaj monon, el ambaŭ vidpunktoj, tiu de la lernanto kaj tiu de la socio;      

 ? les compétences

linguistiques des agents, par contre, leur permettent d’être plus productifs : elles donnent donc naissance à des bénéfices, pour les

individus comme pour la société ;
? la lingvaj kompetentoj de la

agantoj, tamen, ebligas al ili esti pli produktivaj, kreante avantaĝojn por ambaŭ, por la individuoj kaj

por la socio;
 ? les individus

aussi bien que la société seront donc amenés à investir dans l’acquisition des compétences en langues étrangères, pour autant que le rapport entre les bénéfices et les coûts soit assez élevé par rapport à

celui d’autres investissements possibles.
    

? la individuoj same kiel la socio emos investi en la akiron de fremdlingvaj kompetentoj, se la rilatumo inter la profito kaj la kostoj

estas sufiĉe alta kompare kun ceteraj eblaj investoj.
Toutefois, ce qui

semble assez évident s’il s’agit de compétences qui, tout en pouvant être fort exigeantes, demeurent très circonscrites (disons, par exemple, la comptabilité), ne s’applique pas aux langues sans autre

forme de procès.
Tamen tio, kio ŝajnas iom

evidenta, kiam temas pri kompetentoj, kiuj kvankam tre postulemaj, restas tre limigitraj (ni diru ekzemple, de la librotenado), ne aplikiĝas al la lingvoj sen alia formo de

proceso.         
La raison en est

que les langues ne sont pas que des outils, et que même en tant qu’outils, elles sont très polyvalentes. Elles ne s’utilisent pas que dans l’exercice d’une tâche précise dans le cadre d’une activité économique au sens strict ; elles servent aussi en dehors de ce cadre et pour des usages extrêmement variés. Qui plus est, la langue n’est pas qu’un vecteur de communication, car elle est liée à l’identité. C’est là un point sur lequel les sociolinguistes insistent à juste titre. Et si l’économie des langues, à laquelle se rattachent les travaux qui appliquent la théorie du capital humain à la langue, portait, historiquement, sur l’une ou l’autre dimension, les travaux les plus récents (et en général depuis Vaillancourt, 1980) portent sur l’effet des attributs linguistiques des agents, considérés à la fois

comme élément de capital humain et comme marqueur d’identité.
 

La kialo de tio estas, ke lingvoj ne estas nur iloj, kaj ke eĉ kiel iloj, ili estas tre multflankaj. Ili servas ne nur por efektivigi precizan taskon kadre de ekonomika aktiveco laŭ strikta senso; ili krome servas ekster tiu kadro kaj por ege diversaj uzoj. Cetere, lingvo estas ne nur komunikilo, ĉar ĝi rilatas al identeco. Jen punkto, pri kiu sociolingvistoj prave insistas. Kaj kvankam la lingva ekonomio, pri kiu temas la esploroj aplikantaj la teorion pri homa kapitalo al lingvoj, historie traktadis iun aŭ alian dimension, la pli freŝdataj esploroj (kaj ĝenerale ek de Vaillancourt, 1980) traktas la efekton de la lingvaj atributoj de la agantoj, konsiderataj samtempe kiel elemento de homa kapitalo kaj kiel identec-markilo.      


L’aspect

identitaire y est en général saisi par la langue maternelle ou première, tandis que les compétences en langues étrangères ou secondes y sont vues comme éléments de capital humain dans lequel les agents investissent9 Parler de la langue comme capital humain, c’est donc mettre de côté la problématique de la langue comme vecteur d’identité (et, par voie de conséquence, toute la littérature sur la discrimination basée sur l’appartenance linguistique) afin de privilégier la langue comme investissement ; en d’autres termes, cela revient à se concentrer sur les langues étrangères, sans se préoccuper de l’effet que peut avoir l’appartenance à telle ou telle communauté

linguistique.
La identeca aspekto estas tie

ĝenerale fiksita de la gepatra aŭ unua lingvo, kaj la kompetentoj de fremdaj aŭ duaj lingvoj estas vidataj kiel elementoj de la homa kapitalo en kiu la agantoj investas [9]  Paroli pri lingvo kiel homa kapitalo, estas do preterlasi la problemon de la lingvo kiel identec-vektoro (kaj sekve la tutan literaturon bazitan sur la diskriminacio laŭ lingva aparteno) por privilegii la lingvon kiel investadon; alivorte, tio similas al koncentriĝo je fremdlingvoj sen maltrankviliĝi pro la efekto, kiun povas havi la aparteno al iu aŭ alia lingva komunumo.        

 
Cette démarche est

pertinente pour autant que les choix d’investissement effectués n’aient que peu ou pas de conséquences sur la rentabilité de la langue maternelle. Or tel n’est pas le cas à long terme, ce qui revient à dire que la théorie du capital humain, qui peut constituer un guide suffisant pour les décisions individuelles d’apprentissage des langues étrangères, ne peut plus l’être pour les décisions politiques et collectives d’enseignement de ces langues. La théorie du capital humain

ne pourra donc nous fournir qu’un éclairage utile, mais partiel.
Tiu klopodo estas trafa, kondiĉe

ke la elekto de la faritaj investoj havas malgrandajn aŭ neniajn konsekvencojn por la rendimento de la gepatra lingvo. Nu, tio ne estas la kazo je longdaŭro, tio egalas aserton, ke la teorio pri homa kapitalo, kiu povas esti sufiĉa gvidilo por la individuaj decidoj pri lernado de fremdaj lingvoj, povas ne plu esti tia por politikaj kaj kolektivaj decidoj pri instruado de tiuj lingvoj. La teorio pri homa kapitalo do povas doni al ni nur utilan,

sed nekompletan klarigon.
3.2 Les taux de rendement privés 3.2 La individuaj

rendimentrilatumoj

Le calcul des taux

de rendement privés des compétences en langues étrangères peut se baser sur les équations mincériennes habituelles dans l’estimation des rendements de l’éducation, du nom de l’économiste Jacob Mincer (1974). On l’aborde souvent en partant de la comparaisons entre les profils âge-gains de personnes ayant ou n’ayant pas telle ou telle formation. Cette démarche étant bien connue et abondamment appliquée (cf. par ex. Lemelin, 1998 ; Psacharopoulos et Patrinos, 2004), il n’est pas nécessaire d’y revenir en détail.14 Dans le cas de l’estimation de la valeur des compétences en langues étrangères, l’équation mincérienne sera « augmentée » d’au moins un terme qui dénote les attributs linguistiques des individus.


La kalkulo de la individuaj

rendimentoj de la fremdlingvaj kompetentoj, povas baziĝi sur la minceraj ekvacioj, kutimaj ĉe la estimado de la edukadaj rendimentoj, laŭ la nomo de la ekonomikisto Jacob Mincer (1974). Oni ofte enkondukas ĝin elirante el la komparo inter la profiloj aĝo-enspezaj de personoj havantaj aŭ malhavantaj tiun trejnon.  Ĉar tiu metodo estas bone konata kaj ofte uzata (Vidu ekzemple Lemelin, 1998; Psacharopoulos kaj Patrinos, 2004), ne necesas detale reekzameni ĝin.14 Kaze de la taksado de la valoro de la fremdlingva kompetento, oni “plivastigu” la minceran ekvacion per almenaŭ unu termo reprezentanta la lingvajn atributojn de la individuoj.

Partant de

l’estimation du taux de rendement d’une année supplémentaire de formation i comme : 1 1 - - - = i i i i Y Y Y r on peut écrire le revenu après s années de formation comme : ) 1 ( ... ) 1 ( ) 1 ( 2 1 0

s s r r r Y Y + ? ? + ? + =
Komencante per la estimo de la

rendiment-rilatumo de unu plua trejnojaro i kiel : 1 1 - - - = i i i i Y Y Y r eblas skribi la enspezon post s trejnadjaroj kiel : ) 1 ( ... ) 1 ( ) 1 ( 2 1 0 s s r r r Y Y + ? ? + ? + =

Cependant, pour des

valeurs de r relativement basses (ce qui veut dire, en pratique, inférieures à 10%), on peut appliquer la transformation : r e r ? + ) 1

( ce qui permet de réécrire : rs s e Y Y 0 =
Tamen, por relative malaltaj

valoroj de r (tio estas, en praktiko, malpli ol 10%), eblas apliki la transformadon : r e r ? + ) 1
( per kiu eblas reformuli : rs s e Y Y 0 =

En prenant le

logarithme naturel de cette équation, on obtient une expression qui se prête aisément à l’estimation économétrique : rs Y rs e Y e Y Y rs s +

? + = = 0 0 0 ln ) (ln ln ) ln( ln
Uzante la naturan logaritmon de

tiu ekvacio, oni obtenas esprimon facilan por ekonometrika estimo : rs Y rs e Y e Y Y rs s + ? + = = 0 0 0 ln ) (ln ln ) ln( ln

Toutefois, rien

n’empêche de poser, dès le départ, que le revenu dépend d’autres facteurs que le parcours de formation. Ainsi, on peut d’emblée multiplier l’expression initiale Y0 par un terme (1+bu) où u représente l’ensemble de ces divers facteurs, et b un nombre qui permet de calibrer l’effet de u sur le revenu. En reprenant le même cheminement

que précédemment bu rs Y e e Y Y bu rs s + + = = 0 0 ln ) ln( ln
Tamen, nenio malhelpas nin

decidi ek de la komenco, ke la enspezo dependas de ceteraj faktoroj krom la trejnado. Tiel oni povas tuj multipliki la komencan esprimon Y0 per faktoro (1+bu) kie u reprezentas la tuton de tiuj diversaj faktoroj, kaj b iun nombron  ebligantan kalibradon de la efekto de u je la enspezo. Laŭ la sama maniero kiel supre bu rs Y e e Y Y bu rs s + + = = 0 0 ln ) ln( ln

Si le terme u

symbolise les compétences en langues étrangères, on peut estimer cette fonction à l’aide des moindres carrés ordinaires, et la valeur estimée du paramètre b indiquera le taux de rendement de ces compétences (par

comparaison au fait de ne pas les avoir).
Se la faktoro u estas simbolo

por la fremdlingvaj kompetentoj, eblas estimi tiun funkcion pere de la kutimaj plej malgrandaj kvadratoj, kaj la taksata valoro de la parametro b indikos la rendimentrilatumo de tiuj kompetentoj (kompare kun la malesto de tiaj kompetentoj).

L’équation estimée

à l’aide des moindres carrés ordinaires sera donc de la forme suivante

où E représente l’éducation en années, X l’expérience

professionnelle, également en années, L les attributs linguistiques dont on cherche à estimer l’effet sur le revenu, et F d’autres variables de contrôle. 15 Le paramètre ?4 sera estimé en points de ? ? ? ? ? ? ? + + + + + + = F L X X E Y 5 4 2 3 2 1 ln logarithme, mais une

transformation simple permet de le transformer en pourcentage.16
La ekvacio taksata laŭ la

kutimaj plej malgrandaj kvadratoj estos do laŭ la sekva formo : kie E reprezentas la trejnadon en jaroj, X la profesian sperton, same en jaroj, L la lingvajn atributojn, kies efekton je la enspezoj oni serĉas taksi, kaj F reprezentas ceterajn kontrolparametrojn. 15 La parametro ?4 estos estimata en poentoj de ? ? ? ? ? ? ? + + + + + + = F L X X E Y 5 4 2 3 2 1 ln logaritmo, sed simpla transformo ebligas konverti ĝin en elcentojn.16

Les équations de ce

type ont fait l’objet d’innombrables estimations pour des échantillons d’immigrants, surtout aux États-Unis (cf. par ex. McManus, 1985, 1990

Chiswick, 1978, 1991, 1999, 2002 ; Chiswick et Miller, 1995). Elles

tendent toutes à prouver que les immigrants dans ce pays ont fortement intérêt à apprendre l’anglais, même si cet effet est moins marqué dans les « enclaves linguistiques » (Bloom et Grenier, 1996). De tels résultats ne sont bien entendu guère surprenants ; par ailleurs, ils ne sont que d’une pertinence limitée ici, car ils portent sur la compétence dans une langue qui est sans doute « étrangère » ou « seconde » pour les personnes concernées (en l’occurrence : les immigrants de langue espagnole, vietnamienne, philippine ou autre), mais pas du point de vue de l’environnement socio-économique où ils évoluent. En effet, la langue en question, l’anglais, est la langue dominante des États-Unis – et même si ce pays n’a pas de langue officielle, certains États ont proclamé l’anglais langue officielle (Crawford, 2000). C’est bien entendu une tout autre question de savoir combien « rapporte » la maîtrise de l’anglais, de l’allemand, du russe

ou du basque pour une personne qui réside en France.
Ĉi-specaj ekvacioj uziĝis por

multnombraj estimoj ĉe samploj de enmigrintoj, ĉefe en Usono (Vidu ekz. McManus, 1985, 1990; Chiswick, 1978, 1991, 1999, 2002; Chiswick kaj Miller, 1995). Ili ĉiuj emas pruvi, ke la enmigrintoj en ĉi-lando havas gravan avantaĝon lerni la anglan, eĉ se la efekto malpli evidentas en la “lingvaj enklavoj” (Bloom k. Grenier, 1996). Tiaj rezultoj kompreneble estas apenaŭ surprizaj; krome ili nur limigite tem-trafas ĉi-tie, ĉar ili temas pri kompetento pri lingvo kiu, certe estas “fremda” aŭ “dua” por la koncernatoj (tiuj estas la enmigrintoj parolantaj la hispanan, la vjetnaman, la filipinan kaj aliajn lingvojn), sed ne el la vidpunkto de la soci-ekonomia medio, en kiu ili evoluas. Fakte, la koncerna lingvo, la angla, estas la domina lingvo de Usono – kaj kvankam tiu lando ne havas oficialan lingvon, kelkaj ŝtatoj ja proklamis la anglan kiel la oficialan lingvon (Crawford, 2000). Estas kompreneble tute alia demando, kiom “profitigas” la kompetento pri la angla, la germana, la rusa aŭ la eŭska al persono kiu loĝas en Francio.

L’estimation des

taux de rendement des compétences en langues étrangères exige des données qui portent à la fois sur le revenu du travail, les niveaux de compétence, les déterminants du revenu (en principe, la formation acquise, l’expérience professionnelle, le secteur économique d’activité, la position hiérarchique de l’emploi, etc.), ainsi bien entendu, que diverses autres caractéristiques socio-démographiques permettant de contrôler l’effet d’autres facteurs. Or de telles données sont très rares. À notre connaissance, il n’en existe pas en France, et les pays pour lesquels de telles données existent sont l’Australie, le Canada (en particulier le Québec), Israël, le Luxembourg et la Suisse17. C’est toutefois le Canada qui dispose des résultats les plus étoffés, régulièrement mis à jour à l’aide des données des recensements

successifs (Vaillancourt, 1996 ; Lemay, 2005).
Taksi la rendimentrilatumon de

la kompetentoj pri fremdlingvoj postulas datumojn pri, samtempe, la labor-rilataj enspezoj, la nivelo de kompetenteco, la kriterioj pri la enspezo (principe la trejnado, la profesia sperto, la ekonomia sektoro de aktiveco, la hierarkia pozicio de la posteno, k.t.p.), kaj krome, kompreneble pri diversaj ceteraj socio-demografiaj proprecoj ebligantaj kontroli la efekton de aliaj faktoroj. Nu, tiaj datumoj estas ege maloftaj. Niascie tiaj ne ekzistas en Francio, kaj la landoj kie ili ekzistas estas Aŭstralio, Kanado (ĉefe Kebekio), Israelo, Luksemburgio kaj Svisio17. Tamen Kanado disponas la plej kompletajn rezultojn regule ĝisdatigitajn far la datumoj de sinsekvaj censoj (Vaillancourt, 1996; Lemay, 2005).

Cependant, la

situation canadienne n’est que partiellement comparable à celle de la France, en raison de la co-officialité de l’anglais et du français. C’est pour cela que le tableau 2 illustre les taux de rendement privés de la compétence en anglais à l’aide de données suisses. L’intérêt de ces résultats tient au fait que les données sur les compétences linguistiques ont été objectivées à l’aide de la grille d’auto-évaluation du Portfolio européen des langues. Une version ad hoc de cette grille a été développée pour l’enquête téléphonique au moyen

de laquelle les données ont été récoltées.
Tamen, la kanada situacio nur

parte kompareblas kun tiu de francio pro la kun-oficialeco de la angla kaj de la franca. Pro tio, la tabelo 2 ilustras la individuajn rendimentrilatumojn de la kompetento pri la angla pere de la svislandaj datumoj. Tiuj rezultoj estas interesaj ĉar la datumoj pri la lingvaj kompetentoj estis evidentigitaj per la tabelo por mem-taksado de la eŭropa Portfolio pri lingvoj. Speciala versio de tiu tabelo estis ellaborata por la pertelefona esploro, per kiu oni kolektis la datumojn.

TABLEAU 2

DIFFÉRENTIELS NETS DE REVENU POUR COMPÉTENCE EN ANGLAIS, POURCENTAGES, SUISSE, 1995-1996 Hommes (n=1141) Femmes (n=803) Constante 1505.96 1308.79 Niveau de formation (années) 4.45 5.83 Expérience (années) 5.90 n.s. (Expérience)2 -0.09 n.s. Très bon 24.09 25.19 Bon 18.03 39.52 Élémentaire 8.93 18.09 R2 ajusté 0.360 0.095 Source : Grin (2000c) Tous les coefficients signalés sont significatifs au niveau de 99% ; n.s. :

non significatif
TABELO 2 NETA ENSPEZ-DIFERENCO

POR LA KOMPETENTO PRI LA ANGLA, ELCENTOJ, SVISIO, 1995-1996 Viroj (n=1141) Virinoj (n=803) konstanto 1505.96 1308.79 Nivelo de trejnado (jaroj) 4.45 5.83 Sperto (jaroj) 5.90 n.s. (Sperto)2 -0.09 n.s. Ege bona 24.09 25.19 Bona 18.03 39.52 Baza 8.93 18.09 R2 alĝustigita 0.360 0.095 Fonto : Grin (2000c) Ĉiuj menciitaj koeficientoj estas signifohavaj je nivelo de 99%; n.s. : ne signifohava

Ce tableau nous

indique par exemple que pour les hommes, une très bonne maîtrise de l’anglais donne lieu en moyenne à un différentiel de salaire de l’ordre de 24%, par comparaison avec l’absence totale de compétences en anglais

ce différentiel s’observe à niveau de formation et nombre d’années

d’expérience donnés. On constate donc que la compétence en anglais présente des taux de rendement extrêmement élevés. Bien entendu, ces résultats se prêtent à d’abondants commentaires, mais on se limitera

ici à l’essentiel.
Tiu tabelo montras ekzemple, ke

por viroj, ege bona kompetento pri la angla rezultigas salajr-diferencon ĉirkaŭ 24%, kompare kun la kompleta nekompetento pri la angla; tiu diferenco estas observebla por fiksaj trejnadniveloj kaj spertojaroj. Oni vidas ke la kompetento pri la angla prezentas ege altajn rendimentrilatumojn. Kompreneble indus multe diri pri tiuj rezultoj, sed ni limigu nin al la esenco.

1) Les effets

salariaux des compétences linguistiques (ainsi que de l’année « marginale » de formation) s’amenuisent lorsque l’on inclut dans l’équation le secteur économique d’activité et la position (hiérarchique) dans la profession. 18 Cependant, dans la mesure où la compétence en anglais contribue à déterminer le parcours professionnel, le fait que son coefficient élevé s’explique en partie par ces parcours (plutôt que par la prise en compte de tel ou tel déterminant, observé ou non, du revenu du travail) justifie que l’on continue à raisonner

sur la base de tels coefficients.
1) La efekto je la salajro de la

lingvaj kompetentoj (same de la “marĝena” trejnadjaro) malpligrandiĝas, se oni inkludas en la ekvacion la ekonomian sektoron de aktiveco kaj la (hierarkian) pozicion en la profesio. 18 Tamen, ĉar la kompetento pri la angla kontribuas al la determino de la profesia kariero, la fakto, ke ĝia alta koeficiento parte klariĝas per tiuj karieroj (anstataŭ per la enkalkulo de iu aŭ alia kriterio, observita aŭ ne, de la laborrilata enspezo) pravigas, ke ni plu rezonu surbaze de tiaj koeficientoj.

2) Même après

standardisation du niveau de formation et de l’expérience professionnelle, l’avantage salarial lié à la maîtrise de l’anglais est considérable : pour le niveau de connaissance maximum en anglais (niveau « très bon ») est de l’ordre de 24% pour les hommes et 25% pour les femmes, mais même pour des niveaux de connaissance moins élevés, connaître un peu l’anglais vaut mieux que de ne pas le connaître du tout : ainsi, des compétences élémentaires « valent » même quelque 18%

de prime salariale pour les femmes.
2) Eĉ post normigo de la

trejnadnivelo kaj de la profesia sperto, la salajra profito ligata al la kompetento pri la angla restas konsiderinda: por la plej alta nivelo pri angla kompetento (nivelo “ege bona”), estas ĉirkaŭ 24% por viroj kaj 25% por virinoj, sed eĉ por malpli altaj kompetentaj niveloj, iom scipovi la anglan lingvon pli valoras ol tute ne scipovi ĝin: tiele eĉ bazaj kompetentoj “valoras” eĉ ĉirkaŭ 18%n da salajrprofito por virinoj.

3) Les résultats

sont aussi valables pour les femmes, ce qui mérite d’être relevé (ainsi, dans les études canadiennes, les résultats pour les femmes

s’avèrent souvent statistiquement non significatifs).
3) La rezultoj ankaŭ validas por

virinoj, kio rimarkindas (ĉar en la kanadaj esploroj, la rezultoj por virinoj ofte evidentiĝas statistike ne signifikaj).

4) La progression

des différentiels est non monotone dans le cas des femmes. Cela est sans doute dû, dans une large mesure, au fait que les femmes travaillent plus souvent à temps partiel que les hommes et que le temps partiel n’est peutêtre pas indépendant du niveau de connaissance de

l’anglais.
4) La progreso de la diferencoj

estas ne monotona kaze de virinoj. Sendube tio grandparte rezultas el la fakto, ke virinoj pli ofte parttempe laboras ol viroj, kaj ke parttempa laboro eble ne estas sendepende de la nivelo de kompetento pri la angla.

5) Même lorsque des

calculs du même type sont réalisés sur la base des revenus exprimés en équivalent plein temps, cette non-monotonicité demeure, ce qui donne à penser que d’autres effets sont à l’oeuvre, en particulier que les compétences linguistiques des femmes sont récompensées non pas tant parce ces compétences sont utilisées sur le marché du travail que parce

qu’elles jouent un rôle de « signal » pour l’employeur.
5) Eĉ kiam oni faras la

kalkulojn surbaze de enspezoj laŭ ekvivalenta plentempa laboro, tiu ne-monotoneco restas, kio igas nin pensi, ke ceteraj efektoj ludas rolon, precipe ke la lingvaj kompetentoj de virinoj estas rekompencataj ne tiom ĉar la kompetentoj estas uzataj en la labormerkato, sed tial, ke ili ludas rolon de “signalo” por la dunganto.

Une analyse plus

approfondie confirme la solidité économétrique des résultats (Grin, 1999a) ; mais elle montre aussi que la réalité est beaucoup plus complexe que ne le donnent à penser ces simples chiffres. Premièrement, des différences importantes existent entre les régions linguistiques. Une analyse réalisée pour les trois régions séparément (germanophone, francophone et italophone) fait apparaître que les taux de rendement de la connaissance de l’anglais sont beaucoup plus élevés en Suisse alémanique. En Suisse francophone, en revanche, la connaissance de l’allemand comme langue seconde est un peu mieux rémunérée que la connaissance de l’anglais. Deuxièmement, on peut montrer que la rentabilité dépend du secteur : dans certains secteurs économiques (en général, ceux qui sont fortement tournés vers le commerce international), l’anglais est très prisé ; dans d’autres secteurs, les

taux de rendement sont faibles.
Pli profunda analizo konfirmas

la ekonometrikan solidecon de ĉi-rezultoj (Grin, 1999a); sed ĝi ankaŭ montras ke la realeco estas ege pli kompleksa ol tio, kion ĉi-simplaj ciferoj pensigas. Unue, gravaj diferencoj ekzistas inter la lingvaj regionoj. Analizo aparte farita por la tri regionoj (german-, franc-, kaj ital-lingva) aperigas, ke la rendimentrilatumoj de la kompetento pri la angla estas ege pli altaj en germanlingva Svisio. En franclingva Svisio, male, la kompetento pri la germana kiel dua lingvo estas iom pli bone salajrita ol la kompetento pri la angla. Due, eblas montri de la rendimento dependas de la sektoro : en iuj ekonomiaj sektoroj (ĝenerale, tiuj kiuj ege orientiĝas al internacia komerco), la angla estas ege postulata; en aliaj sektoroj, la rendimentrilatumoj estas malaltaj.

On notera qu’en

général, l’estimation des taux de rendement privés des compétences linguistiques fait abstraction des coûts d’apprentissage. En effet, les coûts directs supportés par l’individu qui reçoit l’enseignement sont de deux ordres : d’une part, les dépenses directes au titre des livres, des cours, etc. et, d’autre part, les coûts dits indirects, ou gains sacrifiés. Les coûts directs peuvent être omis pour les raisons suivantes. Dans la plupart des pays, lorsque l’éducation est assurée par le secteur public et les langues enseignées dans le cadre du système éducatif, les dépenses directes des étudiants au titre du matériel scolaire, bien que non nulles, sont relativement peu importantes et peuvent être ignorées (si elles étaient prises en compte, cela ne se traduirait pas par une différence majeure dans les taux de rendement estimés). Pour ce qui est des gains sacrifiés, ils tendent à être égaux à zéro pour les étudiants n’ayant pas atteint l’âge actif légal (parce qu’ils ne seraient pas autorisés à vendre, sur le marché du travail, le temps qui n’est pas passé à l’école) ; en outre, même au-delà de l’âge minimum légal pour l’exercice d’une activité rémunérée, il serait quasiment impossible de négocier un salaire pour le temps expressément soustrait à des cours de langue

répartis sur l’horaire hebdomadaire.
Oni rimarku ke ĝenerale, la

taksado de la individua rendimentrilatumo de la lingvaj kompetentoj neglektas la lernadokostojn. Fakte, la rektaj kostoj pagataj de la individuo kiu ricevas instruadon estas duspecaj: unuflanke, la rektaj elspezoj ligitaj al libroj, kursoj, ktp. kaj, aliflanke, la tiel nomataj nerektaj kostoj, aŭ foroferitaj profitoj. Eblas flankenlasi la rektajn kostojn pro la sekvaj kialoj. En plejmultaj landoj, kiam edukado estas efektivigata de la publika sektoro kaj la lingvoj instruataj kadre de la eduka sistemo, la rektaj elspezoj far la studantoj por lernadaj aferoj, eĉ se ne nulaj estas relative malaltaj kaj povas esti ignorataj (se oni enkalkulus ilin, tio ne kondukus al gravaj diferencoj en la taksataj rendimentrilatumoj). Pri la foroferitaj profitoj, ili estas proksimume nulaj por studantoj ne ankoraŭ atingintaj la leĝan aĝon por labori (ĉar ili ne rajtus vendi sur la labormerkato la tempon, kiun ili ne trapasas en la lernejo); krome, eĉ preter la minimuma leĝa aĝo por pagata aktiveco, estus kvazaŭ neeble negoci pri salajro por la tempo libervole ĉerpita el la semajna horaro de lingvokurso.

Les dépenses

privées comportent aussi d’autres éléments, comme les écolages pour les cours du soir dans le cadre de la formation des adultes. En général, toutefois, la formation des adultes ou la formation permanente relève d’une décision d’ordre privé, et non d’une décision de l’Etat, et ne fait donc pas partie des coûts de la politique publique d’éducation. Il n’y a donc pas lieu de les inclure dans l’estimation des taux de rendement privés de compétences pour autant qu’elles restent, pour la majeure partie de la population, acquises au travers du système

d’éducation public.
La individuaj elspezoj enhavas

ankaŭ ceterajn elementojn, kiel la aliĝkostojn por la vesperaj kursoj kadre de la trejnado de plenkreskuloj. Ĝenerale, tamen, trejnado de plenkreskuloj aŭ permanenta trejnado restas individua decido, ne ŝtata decido, kaj sekve ne estas enkalkulata en la kostoj de la publika edukada politiko. Ili do ne inkludendas en la takson de la individuaj rendimentrilatumoj de kompetentoj akiritaj de la plejmulto de la populacio per la publika edukado-sistemo.

3.3 Les taux de rendement sociaux 3.3 La sociaj rendimentrilatumoj


Les taux de

rendement sociaux transposent le calcul de l’individu à la société. On se sert en principe de valeurs moyennes pour les bénéfices d’un côté et pour les coûts de l’autre, étant entendu qu’il s’agira des coûts engagés par les collectivités publiques pour l’enseignement des langues

étrangères.
La sociaj rendimentrilatumoj

transponas la kalkulon de la individuo al la socio. Oni principe uzas averaĝajn valorojn por la profitoj unuflanke kaj por la kostoj aliflanke, sciante ke temos pri la kostoj konsentitaj de la publikaj administracioj por la instruado de fremdlingvoj.

L’évaluation de ces

coûts soulève un certain nombre de difficultés : les données sur cette partie de l’ensemble des dépenses d’éducation sont la plupart du temps inexistantes ou du moins fort rares, car les pratiques comptables actuelles dans le domaine de l’enseignement sont encore loin de la comptabilité analytique et ne fournissent donc pas de chiffres sur les dépenses par matière. Les coûts de programmes scolaires particuliers caractérisés par l’usage d’une langue spécifique comme langue d’enseignement ont parfois été estimés (par ex. Patrinos et Velez, 1996) ; à ma connaissance, le seul exemple d’estimations de ce type déduites expressément des dépenses globales se trouve dans une étude sur l’enseignement des langues en Suisse (Grin et Sfreddo, 1997). D’après cette étude, les dépenses totales par étudiant et par année pour l’enseignement de l’ensemble des langues secondes est de 1 500 francs suisses (environ € 1 000). Très schématiquement, on peut dire qu’en moyenne, 10% des dépenses totales d’éducation sont consacrées à l’enseignement des langues secondes. Ces chiffres ne tiennent pas compte de l’enseignement post-secondaire. Ils peuvent néanmoins être utilisés comme point de référence, compte tenu du fait qu’ils concernent un système d’éducation dans lequel, à l’époque où les données ont été récoltées, les étudiants des filières « courtes » apprenaient généralement une langue étrangère pendant trois ans, alors que ceux des filières « longues » apprenaient une langue étrangère pendant sept ans et une autre pendant quatre ans.19 Ce chiffre de 10% n’est probablement pas très différent des parts observables dans les autres pays européens, de sorte qu’une fourchette de 5 à 15% des dépenses d’éducation totales peut être considérée comme une approximation a priori acceptable des dépenses publiques consacrées à l’enseignement des langues étrangères dans ces pays ; on verra du reste au chapitre 6 que ce taux correspond tout à fait à la situation

française.20
La taksado de la kostoj levas

certan nombron da malfacilaĵoj: la datumoj pri tiu parto de la tuto de la edukaj elspezoj plejofte ne ekzistas aŭ estas ege disaj, ĉar la librotenadaj  praktikoj en la instruada kampo ne ankoraŭ uzas la analizan librotenadon, kaj do ne donas laŭfakajn ciferojn de la elspezoj .
La kostoj de difinitaj lernejaj programoj karakterizataj far la uzo de specifa lingvo kiel kurslingvo estas foje taksitaj (ekzemple Patrinos k. Velez, 1996); miascie la sola ekzemplo de ĉi-tipaj taksadoj eksplicite derivitaj el la entutaj elspezoj troviĝas en esploro pri la lingvoinstruado en Svisio (Grin k. Sfreddo, 1997).
Laŭ tiu esploro, la entuta elspezo je studanto kaj je jaro por la instruado de la tuto de ĉiuj duaj lingvoj estas 1 500 svisaj frankoj (proksimume € 1 000). Ege skeme, eblas diri ke averaĝe, 10% de la entutaj edukadaj elspezoj estas dediĉataj al la instruado de duaj lingvoj. Tiuj nombroj ne enkalkulas la postabiturientan instruadon. Oni tamen povas uzi ilin kiel referencpunkton enkalkulante, ke ili fakte koncernas edukan sistemon en kiu, en la epoko, kiam la datumoj estis kolektataj, la studentoj de la “mallongaj” cikloj ĝenerale lernis unu fremdlingvon dum tri jaroj, kaj tiuj de la “longaj” cikloj lernis unu fremdlingvon dum sep jaroj kaj alian fremdlingvon dum kvar jaroj[19]. Tiu cifero de 10% verŝajne ne multe malsimilas al tio, kion oni povas observi en la ceteraj eŭropaj landoj, tiel ke zono inter 5% kaj 15% de la entutaj edukaj elspezoj povas esti konsiderata kiel apriore akceptebla taksado por la publikaj elspezoj dediĉataj al la instruado de fremdlingvoj en tiuj landoj; oni poste vidos en ĉapitro 6 ke tiu procentaĵo tute spegulas la francan situacion.[20]

L’estimation des

taux de rendement sociaux tient généralement compte de la dimension temporelle et les estimations méritent effectivement dans ces conditions d’être qualifiées de « taux de rendement ». Les techniques requises, toutefois, sont plus complexes que celles utilisées pour estimer les différentiels nets de gains (privés) et ne seront pas présentées ici. La logique générale du modèle est la suivante (pour une

explication détaillée, voir Grin, 1999a, chap. 9) :
La taksado de la socialaj

rendimentrilatumoj ĝenerale enkalkulas la tempan dimension, kaj la taksoj en ĉi-kondiĉoj vere meritas la kvalifikon “rendimentrilatumo”. La bezonataj teknikoj, tamen, estas pli kompleksaj ol tiuj uzataj por taksi la netajn (individuajn) enspezo-diferencojn kaj ne estos prezentataj ĉi-tie. La ĝenerala logiko de la modelo estas jena (por detala klarigo, vidu Grin, 1999a, ĉap. 9) :

 ? deux profils

distincts de gains par âge sont estimés pour les personnes « unilingues

» et « bilingues », respectivement ;
? du apartaj tipaj kurboj de la

enspezoj laŭ aĝo estas taksataj por la personoj “unulingvaj” kaj “dulingvaj”, respektive;

 ? les chiffres

respectifs pour le revenu du travail au cours de chaque période sont

estimés ;
? la respektivaj ciferoj por la

labor-rilataj enspezoj por ĉiu periodo estas taksataj;

 ? la différence

entre les deux profils au cours de chaque période est obtenue en

déduisant les chiffres les plus faibles des chiffres les plus élevés ;
? la diferenco inter la du

modeloj dum ĉiu periodo estas obtenata subtrahante la plej malaltajn nombrojn de la plej altaj;

 ? si la différence

ainsi obtenue correspond (comme cela peut être le cas en fonction de la nature des données utilisées) aux gains mensuels sous-jacents, ils

seront multipliés par douze pour obtenir les montants annuels ;
? se la tiel obtenata diferenco

spegulas (kiel povas okazi laŭ la naturo de la uzataj datumoj) la subkuŝantajn monatajn enspezojn, oni dekdu-obligos por obteni la jarajn enspezojn;

 ? une hypothèse est

posée concernant le moment auquel les estimations sont établies — en

général, le début de la vie active d’un agent ;
? oni faras hipotezon pri la

momento, kiam la taksoj estis farataj - ĝenerale, ĉe la komenco de la profesia vivo de aganto;

 ? les différentiels

de gains futurs, estimés pour un agent type, sont actualisés à partir

de ce moment particulier dans le temps ;
? la diferencoj pri estontaj

enspezoj, taksataj por tipa aganto, estas ĝisdatigata ek de tiu specifa momento en la tempo;

 ? les chiffres

relatifs aux dépenses par habitant consacrées à l’apprentissage de la

langue concernée sont ensuite pris en compte dans les calculs ;
? la ciferoj pri la elspezoj je

loĝanto dediĉataj al la lernado de al koncerna fremdlingvo estas poste enkalkulataj;

 ? les différentiels

de gains, d’une part, et les dépenses par habitant, de l’autre, sont

introduits dans une équation représentant les profils âge-gains ;
? la enspez-diferencoj,

unuflanke, kaj la elspezoj je loĝanto, aliflanke estas enmetataj en ekvacion kiu spegulas la rilato-modelojn aĝo-enspezo;

 ? le taux

d’actualisation qui annule la valeur actuelle nette (VAN) de l’investissement en langues étrangères (c’est-à-dire le terme à gauche de l’équation) représente le taux de rendement social de l’enseignement de la langue concernée, compte tenu des différentiels de

gains estimés et des dépenses d’enseignement.
? la aktualiga rilatumo, kiu

nuligas la netan aktualan valoron (VAN) de la investaĵo en fremdlingvojn (tio estas la termino ĉe la maldekstro de la ekvacio) reprezentas la rilatumon de la sociala rendimento de la instruado de la koncerna lingvo, enkalkulinte la diferencojn de taksitaj gajnoj kaj de la instruadaj elspezoj.

Les résultats pour

la Suisse font apparaître que les taux de rendement sociaux de l’enseignement de langues secondes (anglais, allemand ou français) varient, selon la langue-cible et la région linguistique, de 4% à 14%. Pour ce qui concerne plus spécifiquement l’enseignement de l’anglais en Suisse romande (francophone), les taux de rendement sociaux s’échelonnent de 5% à 9% pour les hommes et de 9% à 13% pour les femmes

on peut aller plus loin dans la différenciation des résultats en

procédant aux estimations à la fois pour les revenus déclarés et pour les revenus en équivalent plein-temps. En tout état de cause, c’est là une rentabilité qui soutient avantageusement la comparaison avec le taux de rendement moyen du capital financier. L’enseignement de langues étrangères apparaît donc, pour la société, comme un investissement très rentable — indépendamment des raisons politiques et culturelles qui peuvent avoir conduit à l’apprentissage de ces langues.

La rezultoj pri Svislando

evidentigas, ke la rilatumoj de la sociala rendimento de la instruado de la duaj lingvoj (angla, germana aŭ franca) varias laŭ la cellingvo kaj la lingva regiono de 4% ĝis 14%. Pli specife koncerne la instruadon de la angla en franclingva Svislando la rilatumo de la sociala rendimento estas inter 5% kaj 9% por viroj, kaj inter 9% kaj 13% por virinoj; oni povas pliprofundigi la diferencigon de la rezultoj per prilaboro de la taksado samtempe por la deklaritaj enspezoj kaj por la enspezoj en plentempa ekvivalento. Ĉiukaze tio estas mondono avantaĝe subtenanta la komparon kun la rilatumo de meza rendimento de la financa kapitalo. La instruado de fremdlingvoj do ŝajnas por la socio tre mondona investado – sendepende de la politikaj kaj kulturaj kialoj, kiuj povus esti kondukinta al la lernado de tiuj lingvoj.

Bien qu’il soit peu

probable que les chiffres soient très différents dans les autres pays européens, il serait risqué de chercher à généraliser directement à partir de l’exemple suisse. Pour connaître les taux de rendement de l’investissement public dans l’enseignement des langues dans les autres pays, il est indispensable de rassembler les données idoines, qui ne se sont, à ma connaissance, pas disponibles en France. Il n’en reste pas moins que c’est sans doute à partir d’estimations de ce type que l’on serait tenté, en application d’une version relativement étroite de la logique du capital humain, de recommander l’enseignement obligatoire de l’anglais pour tous. Pourtant, comme on va le voir dans la section suivante et, surtout, au chapitre 5, rien ne garantit que cela suffise à fonder une politique d’enseignement des langues étrangères

appropriée.
Kvankam estas malmulte probable,

ke la ciferoj estus tre diferencaj en la aliaj eŭropaj landoj, tamen estus riske ĝeneraligi rekte el la svisa ekzemplo. Por koni la rilatumojn de la rendimento de la publika investado en lingvoinstruadon en la aliaj landojn estas nemalhaveble kolekti la taŭgajn datumojn, kiuj miascie ne estas disponeblaj en Francio. Estas sendube elirante el tiaj estimoj, en aplikado de versio relative strikta de la logiko de la homa kapitalo, ke oni emus rekomendi la devigan instruadon de la angla por ĉiuj. Tamen, kiel oni vidos en la sekvanta sekcio, kaj precipe en ĉapitro 5, nenio garantias, ke tio sufiĉas por fundi taŭgan instruan politikon de fremdlingvoj.

3.4 Limites de l’approche et problème du long terme 3.4 Limigoj de la alproksimiĝo

kaj problemo je longdaŭro

Indépendamment des

limites qui tiennent aux hypothèses du modèle théorique et de sa vérification empirique, ainsi qu’à la fiabilité des données avec lesquelles les estimations sont effectuées, deux types de restrictions sont à signaler quant aux possibilités d’interprétation des résultats.

Sendepende de la limigoj ligitaj

al la hipotezo de la teoria modelo kaj de ĝia empiria konstato kaj al la fidindeco de la donitaĵoj per kiuj la taksadoj estas faritaj, du tipoj de limigoj estas rimarkigendaj rilate la eblojn de interpretado de la rezultoj.

Premièrement, on

l’a dit, il ne s’agit ici que de rendements « marchands », qui omettent les bénéfices que peut procurer la maîtrise de langues étrangères en dehors de la participation au marché du travail. Il ne fait guère de doute que ces motivations sont également présentes. Elles tiennent notamment à la satisfaction que les acteurs retirent d’un accès direct à la société et à la culture associées à la langue X qu’ils auront fait l’effort d’apprendre. Par conséquent, il est logique de considérer que ces valeurs non marchandes sont prises en compte par les individus dans leurs propres décisions d’apprentissage, et qu’elles devraient l’être

au niveau des choix de politique d’enseignement des langues.
Unue, oni jam diris, ĉi tie ne

temas pri nur “komercaj” rendimentoj, kiuj neglektas la profitojn, kiujn povas doni la regadon de fremdlingvoj ekster la partopreno en la labormerkato. Estas apenaŭ dubo, ke tiuj motivoj ankaŭ ĉeestas. Ili nome ligiĝas al la kontentigo, kiun la aktoroj havas pro la rekta aliro al la socio kaj al la kulturoj ligitaj al la lingvo X, kiun ili estos peninta lerni. Sekve estas logike konsideri, ke tiuj nekomercaj valoroj estas enkalkulataj far la individuoj en la propraj lernodecidoj, kaj ke ili devus esti enkalkulataj ĉe la elektoj de lingvoinstrua politiko.

Toutefois,

l’existence de ce type de valeur (et, partant, de la motivation qu’elle suscite) n’est en général que postulée, ou admise comme une évidence. À ma connaissance, elle n’a jamais été évaluée. La chose est sans doute envisageable, en recourant notamment à la méthodologie, bien développée en économie de l’environnement, des « prix hédonistes » et de

l’évaluation contingente (Rosen, 1974 ; Kahnemann et Knetsch, 1992).
Tamen la ekzisto de tiuspeca

valoro (kaj do de la motivo, kiun ĝi okazigas) estas ĝenerale nur postulata aŭ supozata kiel evidenta. Miascie ĝi neniam estis taksita. La afero estas sendube konsiderebla, nome uzante la metodologion bone disvolvitan en la media ekonomio, de la “hedonismaj prezoj” kaj de la kontingenca  taksado (Rosen, 1974; Hahnemann kaj Knetsch, 1992).

Cependant, je

n’entrerai pas davantage dans cette discussion. Pour la suite de l’exposé, nous nous contenterons donc de faire les deux hypothèses suivantes : premièrement, que les valeurs non marchandes s’ajoutent aux valeurs marchandes, et que les taux de rendements marchands21 doivent être multipliés par un terme (1+k), où k ?0 ; deuxièmement, que la valeur de k est d’autant plus élevée que le taux de rendement marchand est faible. En d’autres termes, si le taux de rendement marchand est élevé, le supplément de valeur qui provient des effets non-marchands sera faible non pas dans l’absolu, mais relativement à la valeur marchande ; inversement, si le taux de rendement marchand est élevé, le supplément de valeur qui provient des effets non-marchands tendra à être élevé, pas nécessairement dans l’absolu, mais relativement à la valeur marchande. Il reste donc fort possible que le taux de rendement total demeure le plus élevé pour les langues qui

présentent d’emblée un taux de rendement marchand élevé.
Tamen mi ne plu pritraktos tiun

diskuton. Por la sekvo de la studo ni do kontentiĝos farante la du jenajn hipotezojn: unue, ke la nekomercaj valoroj aldoniĝas al la komercaj valoroj, kaj ke la rilatumoj de komercaj rendimentoj21 estas multiplikendaj per termino (1+k), en kiu k ?0; due, ke la valoro de k estas des pli alta, ju pli la rilatumo de komerca rendimento estas malalta. Alivorte, se la rilatumo de komerca rendimento estas alta, la suplemento de la valoro pro nekomercaj efektoj estos malalta, ne absolute, sed relative al la komerca valoro; inverse, se la rilatumo de komerca rendimento estas alta, la suplemento de valoro pro la nekomercaj efektoj emas esti alta, ne necese absolute sed relative al la komerca valoro. Restas do tre ebla, ke la rilatumo de entuta rendimento restas la plej alta por la lingvoj kiuj tuj prezentas altan komercan rendimenton.

Passons à présent à

la seconde limitation qui grève l’utilisation des taux de rendements, marchands ou non, comme base de décision de politique éducative. L’une des limites congénitales de toute analyse d’efficience externe basée sur les différentiels nets ou sur les taux de rendement, c’est qu’elle nous donne une idée de la rentabilité de certaines compétences à un moment donné, mais qu’elle ne nous dit rien sur leur évolution ultérieure ; au mieux, elle n’a qu’une validité sur le court ou le moyen terme. Cette restriction générale vaut aussi pour l’évaluation des compétences en langues étrangères. Ainsi, la forte rentabilité de l’anglais en Suisse, estimée à partir de données récoltées en 1995-1996, a fort bien pu se renforcer depuis ; mais cela ne préjuge en rien de ce qu’elle sera dans dix ou vingt ans, à l’époque où entreront sur le marché du travail les jeunes actuellement en train d’accomplir

ou d’aborder leur scolarité.
Jen la dua limigo, kiu

malfaciligas la uzon de la rendimentaj rilatumoj, ĉu komercaj, ĉu ne komercaj, kiel bazon de decido pri eduka politiko. Unu el tiuj limigoj esencaj de ĉiu analizo de ekstera efikeco bazita sur la netaj diferencoj aŭ sur la rendimentaj rilatumoj estas, ke ĝi donas ideon pri la mondono de iuj kompetentoj en certa momento, sed ke ĝi diras nenion pri ilia posta evoluo; en la plej taŭga kazo, ĝi validas nur je mallonga aŭ mezlonga daŭro. Tiu ĝenerala limigo validas ankaŭ por la taksado de la kompetentoj pri fremdlingvoj. Tiele la forta rendimento de la angla en Svislando, taksita elirante el datumoj kolektitaj en 1995-1996, tre eble multe plifortiĝis ekde tiam; sed tio ne antaŭdiras tion, kio ĝi estos post dek aŭ dudek jaroj, en la epoko, kiam eklaboros la junuloj nuntempe plenumantaj aŭ komencantaj sian lernadon.

Il est très

difficile de faire de la prospective en dehors d’une réflexion sur la dynamique des langues, comme nous le verrons de plus près dans le chapitre 5. Cependant, on peut esquisser différents scénarios et discuter de leur plausibilité. Plaçons-nous dans une optique de long terme et admettons que pour une raison quelconque, l’anglais est devenu une compétence rentable, qui donne accès, chez ceux qui le maîtrisent, à des différentiels de salaire du type de ceux que décrit le tableau 2 dans la section 3.2. Cette situation peut être représentée à l’aide d’un très classique graphique de marché du travail, où l’on portera, en abscisse, la quantité de travail L (ici, de travail qualifié au sens de « compétent en anglais ») et, en ordonnée, le taux de salaire w (on aurait aussi pu porter en ordonnée le différentiel de salaire auquel la maîtrise de l’anglais donne accès). Dans ce graphique (Fig. 3), la courbe de demande D est normalement descendante, et la courbe d’offre O normalement ascendante ; les valeurs w* et L* dénotent le salaire et le

niveau d’emploi à l’équilibre du marché du travail.
Estas tre malfacile antaŭdiri

sen pripensi pri la dinamiko de la lingvoj, kiel ni poste detale vidos en ĉapitro 5. Tamen, oni povas skizi diversajn scenarojn kaj diskuti pri ilia kredebleco. Ni nin metu en vidpunkto de longdaŭro kaj supozu, ke ial la angla lingvo iĝis mondona kompetento, kiu al tiuj, kiuj regas ĝin, donas aliron al salajraj diferencoj tiaj, kiajn priskribas tabelo 2 en la sekcio 3.2. Tiu situacio povas esti reprezentata pere de tre klasika grafiko de labormerkato, en kiun oni metas abscise la laborkvanton L (ĉi tie, de kvalifikita laboro en la senco de “kompetenta pri la angla”) kaj ordinate la salajra rilatumo w (oni povintus ordinate meti la salajran diferencon, al kiu la regado de la angla donas aliron). En tiu grafiko (Fig. 3), la menda kurbo D normale estas descenda, kaj la oferta kurbo normale estas ascenda; la valoroj w* kaj L* markas la salajron kaj la nivelon de dungofertoj ĉe la ekvilibro de la labormerkato.

FIG. 3 : MARCHÉ DU TRAVAIL AVEC COMPÉTENCE EN ANGLAIS LABORMERKATO KUN KOMPETENTO PRI

LA ANGLA

Si les employeurs

exigent effectivement d’une proportion croissante de leurs employés qu’ils sachent l’anglais, cela se traduit par un déplacement vers la droite de la courbe D, en direction de D’. Il s’ensuivra une hausse du taux de salaire sur ce marché de w* à w*’, ainsi qu’un accroissement du volume d’emploi du travail avec compétence en l’anglais, de L* à L*’. Cependant, les individus, observant que la maîtrise de l’anglais est mieux rémunérée, vont accroître leur investissement en D O w L L* w* anglais — soit de leur propre chef, soit en résultat de mesures de politique d’éducation. Ceci va induire un déplacement vers la droite de la courbe d’offre, de O à O’. Il s’ensuit un nouvel accroissement, de L*’ à L*’’, de la quantité d’équilibre sur le marché du travail « compétent en anglais », mais l’effet sur le taux de salaire d’équilibre sera, lui, ambigu, comme le montre la Fig. 4, où le nouveau point d’équilibre E’’ peut se situer en dessus ou en dessous du point

d’équilibre initial.
Se la dungantoj efektive

postulas de kreskanta proporcio el siaj dungitoj, ke ili scipovas la anglan, tio montriĝas per dekstrenŝovo de la kurbo D en la direkto de D’. El tio sekvos plialtiĝo de la salajra rilatumo sur tiu merkato de w* al w*’, kaj ankaŭ kresko de la dungokvanto kun kompetento pri la angla, de L* al L*’. Tamen la individuoj observante, ke la regado de la angla estas pli bone salajrata, kreskigos sian investadon en D O w L L* w* angla – aŭ de simem, aŭ rezulte de rimedoj el eduka politiko. Tio enigas ŝovon dekstren de la oferta kurbo, de O al O’. El tio sekvas nova kresko, de L*’ al L*’’, de la ekvilibra kvanto sur la labormerkato “kompetenta pri la angla”, sed la efekto je la salajra rilatumo estas duba, kiel montras Fig. 4, kie la nova ekvilibra punkto E’’ povas situi sub aŭ super la komenca ekvilibra punkto.

FIG. 4 : DÉPLACEMENTS DE L’ÉQUILIBRE FIG. 4: ŜOVOJ DE LA EKVILIBRO
Supposons toutefois

que le différentiel de salaire en faveur des personnes sachant l’anglais subsiste et qu’il soit assez important pour justifier la poursuite de l’investissement par les individus. Par ailleurs, on admettra (toujours sous l’hypothèse d’un monde où l’anglais est devenu indispensable) que l’accroissement du nombre de ceux qui le maîtrisent renforce la pertinence socio-économique de la connaissance de cette langue et conduise les employeurs à exiger de toujours plus de catégories d’employés qu’ils sachent l’anglais. De fait, telle semble bien être la tendance dans nombre d’entreprises françaises, sans qu’il soit toujours clair si les compétences ainsi exigées sont réellement utiles dans l’activité professionnelle.22 En tout état de cause, on peut s’attendre en conséquence à ce que les forces du marché suffisent à induire une succession de déplacements vers la droite des courbes d’offre et de demande. Dès lors la question est la suivante : à long terme, est-ce l’effet d’offre ou de demande qui sera le plus marqué ? Si c’est l’effet de demande qui domine, la maîtrise de l’anglais donnera lieu à des différentiels de D O’ w L L* w*I D’ O w*’ L*’ E’’ L*’’ salaire de plus en plus substantiels, confirmant cette compétence dans un rôle de sésame pour la réussite professionnelle et financière. Par contre, si c’est l’effet d’offre qui domine, au fur et à mesure que la compétence en anglais se diffuse à des couches toujours plus larges de la population, la rentabilité de l’anglais ne peut que décliner ; c’est le scénario que décrit la Fig. 5 ci-dessous, où la série x, x’, x’’’, etc. décrit l’emplacement des points d’équilibre successifs de ce marché (Grin, 1999b). Dans un tel cas de figure, l’apprentissage résulterait de moins en moins d’un choix délibéré d’investissement que d’une nécessité de participation socio-économique. Cette évolution est-elle plausible ? Il est sans doute impossible de le dire pour deux raisons. Premièrement, les données permettant une projection sur l’avenir n’existent pas ; deuxièmement, la forme actuelle de diffusion de l’anglais est sans précédent dans l’histoire humaine, et les parallèles avec le latin d’il y a deux millénaires, ou avec le français d’il y a deux siècles, sont très peu convaincants car les conditions technologiques, sociales et économiques de leur diffusion n’ont rien à voir avec celles qui encouragent l’expansion actuelle de l’anglais. Néanmoins, rien n’interdit d’établir un parallèle avec une autre compétence qui, au début réservée à une mince frange de la société, s’est étendue à la quasi-totalité de la population résidente des pays développés : la capacité à lire et à écrire (sans nécessairement invoquer la notion, plus exigeante, de littératie ; cf. OCDE, 1999). Alors qu’il s’agissait d’une compétence rare et vendable, elle est devenue banale, indispensable, et surtout insuffisante à garantir la réussite professionnelle et financière. Il est fort possible que l’on observe, sur le long terme, une évolution similaire pour toute langue dont la maîtrise se généraliserait à la grande majorité de la population, exactement comme le suggère la Fig. 5. FIG. 5 : RÉMUNÉRATION DE L’ANGLAIS SUR LE LONG TERME w L x x’ x’’ x’’’ x’’’’

Ni tamen supozu, ke la salajra

diferenco favora al la personoj scipovantaj la anglan daŭras kaj ke ĝi estas sufiĉe grava por pravigi la daŭrigon de la investado far la individuoj. Aliflanke oni supozos (ĉiam sub la hipotezo de mondo, en kiu la angla iĝis nemalhavebla), ke la kresko de la nombro de tiuj, kiuj regas ĝin, plifortigas la socio-ekonomian aferkoncernecon de la scipovo de tiu lingvo kaj igas la dungantojn postuli de ĉiam pli da kategorioj da dungitoj, ke ili scipovu la anglan. Fakte tio ja ŝajnas esti la tendenco en multaj francaj entreprenoj, kvankam ne ĉiam estas klare, ĉu tiuj kompetentoj tiele postulataj vere utilas en la profesia aktivado.22 Ĉiukaze, sekve de tio oni povas antaŭvidi ke la merkataj fortoj sufiĉas por enigi sinsekvajn ŝovojn dekstren de la kurboj de oferto kaj mendo. Do la demando estas jena: je longdaŭro, ĉu la efekto de oferto aŭ ĉu tiu de mendo estos la plej markata? Se la efekto de mendo dominas, la regado de la angla okazigas diferencojn de  D O’ w L L* w*I D’ O w*’ L*’ E’’ L*’’ salajroj pli kaj pli altaj, konfirmante tiun kompetenton en rolo de ŝlosilo  al sukcesoj profesia kaj financa. Kontraŭe, se la oferta efekto dominas, laŭgrade de la disvastiĝo de la kompetento pri la angla en ĉiam pli larĝaj tavoloj de la populacio, la mondoneco de la angla povas nur descendi; estas la scenaro, kiun priskribas  Fig. 5 ĉi-sube, en kiu la serio x, x’, x’’’, ktp. priskribas la ŝovon de la sinsekvaj ekvilibraj punktoj de tiu merkato (Grin, 1999b). En la kazo de tia figuro la lernado rezultus malpli el libervola investado ol el neceso de socio-ekonomia partopreno. Ĉu tiu evoluo estas kredebla? Sendube maleblas tion diri pro du kialoj. Unue, la donitaĵoj ebligantaj projekcion sur la estontecon ne ekzistas; due, la aktuala formo de la disvastigo de la angla estas sen precedento en la homa historio, kaj la similaĵoj kun la latina antaŭ du jarmiloj estas tre malmulte konvinkaj, ĉar la kondiĉoj teknologiaj, socialaj kaj ekonomiaj ne rilatas al tiuj, kiuj kuraĝigas la nunan ekspansion de la angla. Tamen, nenio malhelpas starigi paralelon al alia kompetento, kiu komence rezervita al maldika tavolo de la socio, etendiĝis en kvazaŭ la tuton de la populacio loĝanta en la disvolviĝintaj landoj: la kapablo legi kaj skribi (sen necese invoki la nocion, pli postulan, de litereco; vidu OCDE, 1999). Kvankam temis pri malofta kaj vendebla kompetento, ĝi iĝis banala, nemalhavebla kaj precipe malsufiĉas por garantii sukceson profesian kaj financan. Tre eblas, ke oni observas je longdaŭro similan evoluon por ĉiu lingvo, de kiu la regado ĝeneraliĝus ĉe la majoritato de la populacio, precize kiel sugestas Fig.5: SALAJRADO DE LA ANGLA JE LONGDAŬRO  w L x x’ x’’ x’’’ x’’’’

Par conséquent, il

serait faux de supposer que l’on peut se contenter d’encourager l’anglais et oublier les autres langues. Le succès financier et professionnel des individus, dans la mesure où il dépend aussi d’une faculté à différencier son portefeuille de compétences de celui d’autres personnes, exigera sans doute de leur part un investissement dans l’acquisition d’autres langues. Il est probable que les employeurs soient prêts à rémunérer ces compétences : dans une économie globalisée où la concurrence érode les différences de qualité et de prix entre produits concurrents, et où le vendeur et l’acheteur sont tous deux capables de s’entretenir en anglais, les compétences communicationnelles (essentielles, entre autres, dans tout ce qui relève du service après-vente) vont voir leur importance s’accroître. En effet, si l’acheteur a le choix entre des versions à peu près identiques d’un certain produit, sa préférence tendra, toutes autres choses égales par ailleurs, vers le produit qui lui est proposé dans sa propre langue. Cette préférence pour la consommation « dans sa langue » se retrouve dans les études effectuées au Québec et en Catalogne , et il est probable qu’elle jouisse d’une validité beaucoup plus large23. Ceci implique que les politiques d’enseignement des langues ne devraient pas être axées sur le seul anglais en tant que première langue étrangère, mais sur d’autres langues également. Il importe de souligner que cette opinion ne repose pas sur des considérations politiques ou culturelles, mais sur des perspectives économiques concernant l’évolution probable de la valeur sur le marché du travail

d’une langue seconde.
Estus do malĝuste supozi, ke oni

prave kontentiĝas kuraĝigi la anglan kaj forgesi la aliajn lingvojn. La sukceso financa kaj profesia de la individuoj, laŭgrade de la dependo de kapablo diferencigi la kompetentaron de tiu de aliaj personoj, sendube postulos de ilia flanko investadon en la akiron de aliaj lingvoj. Probablas, ke la dungantoj pretos salajri tiujn kompetentojn: en tutmondigita ekonomio, en kiu la konkurenco erozias la diferencojn pri kvalito kaj prezo inter konkuraj produktoj, kaj en kiu la vendanto kaj la aĉetanto ambaŭ kapablas angle interparoli, la komunikadaj kompetentoj (esencaj, interalie, en ĉio apartenanta al la postvenda servo) vidos sian signifon kreski. Fakte, se la aĉetanto povas elekti inter versioj proksimume identaj de iu produkto, lia emos preferi, ĉe ĉio alia cetere egala, la produkton ofertitan en la propra lingvo. Tiu prefero al la konsumado “en la propra lingvo” troviĝas en la studoj faritaj en Kebekio kaj en Katalunio, kaj probablas, ke ĝi profitas multe pli ĝeneralan validon23. Tio implicas, ke la instruaj politikoj de lingvoj ne estu direktataj nur al la angla kiel unua fremdlingvo, sed ankaŭ al aliaj lingvoj. Gravas substreki, ke tiu opinio ne baziĝas sur politikaj aŭ kulturaj konsideroj, sed sur ekonomiaj perspektivoj koncernaj la probablan evoluon de la valoro de dua lingvo sur la labormerkato.

Cette réflexion

repose sur un modèle implicite assez sommaire de la dynamique des langues ; nous reviendrons sur ce sujet dans le chapitre 5. Entre temps, toutefois, un détour s’impose du côté de l’utilisation des

langues en entreprise.
Tiu propenso baziĝas sur

implicita kaj ege simpleca  modelo pri la dinamiko de la lingvoj; ni rediskutos tiun temon en ĉapitro 5. Intertempe tamen indas studi la uzon de la lingvoj en entreprenoj.

14 On omettra donc

ici toute discussion des approfondissements économétriques possibles, notamment ceux qui ont trait au problème classique de l’auto-sélection, qui mérite l’attention y compris par rapport à l’acquisition des compétences linguistiques (Chiswick et Miller, 1995). Dans la mesure où ces approfondissements visent à estimer le niveau des taux de rendement aussi précisément que possible, ils ne sont pas de première importance ici. En effet, un ajustement de quelques points de pourcentage n’a guère d’impact sur la démonstration que propose cette

étude.
14 Oni do preterlasos ĉiun

diskuton pri la eblaj ekonometrikaj pliprofundigadoj, precipe tiuj kiuj rilatas al al klasika problemo de mem-selekto, kiun endus priatenti eĉ rilate al la akiro de lingvaj kompetentoj (Chiswick k. Miller, 1995). Ĉar tiuj pliprofundigaĵoj celas taksi la nivelo de la rendimentrilatumoj tiom precize kiel eblas, ili ne unuarange gravas ĉi-tie. Fakte, alĝustigo de kelkaj elcent-poentoj ne havas efekton sur la demonstro kiun proponas tiun esploron.

15 À strictement

parler, comme la démarche appliquée ne met pas en oeuvre de procédure d’actualisation des gains, ces estimations ne fournissent pas de taux de rendement, mais des différentiels de revenu du travail, que l’on dits « nets » par opposition aux différentiels bruts que l’on obtiendrait en calculant simplement le revenu moyen des personnes

interrogées par catégorie de compétence en langues étrangères.
15 Se strikte paroli, la uzata

metodo ne uzas proceduron de profit-aktualigo, tiuj taksadoj ne donas rendimentrilatumon, sed diferencoj de laborrilataj enspezoj, kiujn oni diras “netaj” kontraste al la diferencoj malnetaj, kiujn oni obtenus per simpla kalkulo de la averaĝa enspezo de la pridemanditaj personoj laŭ kategorioj pri fremdlingva kompetento.

16 L’expression en

pourcentage t sera donnée par : t=e ?-1. Cependant, à toutes fins

pratiques, t ? ? ?? ? 0,1.
16 La esprimo en elcentoj t

estas donata per : t=e ?-1. Tamen, por praktikaj celoj, t ? ? ?? ? 0,1.

17 Il existe aussi

des estimations de la valeur de la maîtrise de l’allemand par les immigrés non germanophones en Allemagne (Dustmann, 1994) et de la rentabilité de l’ukrainien sur le marché du travail en Ukraine

(Kastoukievitch, 2003).
17 Ekzistas ankaŭ taksadoj pri

la valoro de la kompetento pri la germana por ne-germanparolantaj enmigrintoj en Germanio (Dustmann, 1994) kaj pri la rendimento de la ukraina en la labormerkato en Ukrainio (Kastoukievitch, 2003).

18 Les résultats

luxembourgeois, où les compétences linguistiques sont moins précisément définies, mais où des aspects très détaillés de l’activité professionnelle sont pris en compte dans l’estimation, indiquent un avantage salarial de l’ordre de 2,5% à 3% pour chaque point de compétence en anglais, sur une échelle de 1 à 9 (Klein, 2004). La compétence maximale en anglais donnerait donc lieu en moyenne, par opposition à l’absence totale de compétences en cette langue, à un différentiel de revenu de l’ordre de 22,5% à 30%, ce qui recoupe nos

propres résultats.
18 La rezultoj en Luksemburgio,

kie la lingva kompetento estas malpli precize difinata, sed kie ege precizaj aspektoj de la profesia aktiveco estas enkalkulataj por la taksado, montras salajran avantaĝon de proksimume 2,5% ĝis 3% por ĉiu poento de kompetento pri la angla, laŭ skalo iranta de 1 ĝis 9 (Klein, 2004). La maksimuma kompetento pri la angla donus do averaĝe, kontraste kun totala nekompetento pri tiu lingvo, enspezan diferencon de proksimume 22,5% ĝis 30%, tiu ĉi kongruas kun niaj propraj rezultoj.

19 Depuis l’époque

où ces estimations on été réalisées (données de 1993-94), différentes réformes scolaires dans les systèmes cantonaux d’éducation de la Confédération suisse se sont traduits par l’introduction d’un enseignement plus précoce des langues secondes (langues nationales de

la Suisse et anglais) ; cf. Grin et Korth (2005).
19 Eĉ ekde la epoko kiam oni

faris tiujn taksadojn (datumoj de 1993-94), diversaj prilernejaj reformoj en la kantonaj eduk-sistemoj de la Svisa Konfederacio tradukiĝis per la enkonduko de pli frua lernado de la duaj lingvoj (naciaj lingvoj de Svisio kaj la angla); Vd. Grin k. Korth (2005).

20 Cette

estimation, toutefois ne saurait s’appliquer à des pays anglophones tels que les Etats-Unis ou le Royaume-Uni, dont la négligence à l’égard de l’enseignement des langues secondes est notoire (Baker, 2002 ; voir aussi « Britain’s language gap : Oh là là ! », The Economist, 7 août

2004, p. 24) ; on reviendra sur cette question dans la section 6.2.
20 Tiu taksado, tamen ne aplikus

al angloparolantaj landoj kiel Usono aŭ Britujo, kies neglekto pri la instruado de duaj lingvoj estas fama (Baker, 2002; vidu cetere “Britain’s language gap : Oh là là !”, The Economist, 7 aŭgusto 2004, p. 24); ni revenas al tiu demando en sekcio 6.2.

21 Qu’il faudra alors supposer strictement positifs, même s’ils sont très faibles. 21 Kiujn oni supozu strikte

pozitivaj, eĉ se ege malaltaj.

22 Voir par ex. le

dossier « Anglais exigé » dans le cahier « Emploi » de Libération, 25 novembre 2002, ou « Do you speak business ? » dans L’Express, 16 juin

2004.
22 Vidu ekzemple la dosieron

“Anglais exigé” en la kajero “Emploi” de Libération, 25 novembro 2002, aŭ «Do you speak business ?» en L’Express, 16 junio 2004.

23 C’est aussi ce

que confirment d’autres témoignages, trop éparpillés toutefois pour qu’on en déduise une règle générale ; voir par ex. Müller (2001) ou

Über Grosse (2004).
23 Tion konfirmas aliaj atestoj,

tro disaj tamen por ke eblus dedukti ĝeneralan regulon; vidu ekzemple Müller (2001) aŭ Über Grosse (2004).