UEA-Vikio: GRIN06

UEA-Vikio | Lastaj Ŝanĝoj | ViajPreferoj | Uzu X-Sistemon

revenu al Enhavo - al tradukprojektoj

CHAPITRE 6 TROIS SCÉNARIOS	ĈAPITRO 6 TRI SCENAROJ
6.1 Le principe de comparaison entre scénarios	6.1 La principo de komparado inter scenaroj
Ce chapitre est consacré à la comparaison chiffrée de différents scénarios. La démarche de comparaison, cependant, ne part pas des politiques d’enseignement des langues étrangères. Elle part au contraire des environnements linguistiques envisageables qui sont, dans la logique de la politique linguistique, les véritables objets du choix de politique publique. C’est à partir de ces environnements linguistiques que l’on peut déterminer quelles politiques d’enseignement sont nécessaires afin de contribuer à leur concrétisation. La démarche retenue relève donc de l’analyse de politiques au sens le plus général, et se réfère, au sens le plus général, à la notion d’efficience externe telle qu’elle a été esquissée dans le premier chapitre.	Ĉi-ĉapitro estas dediĉita al la cifera komparado de diversaj scenaroj. La komparmaniero tamen ne eliras el la politikoj pri instruado de fremdaj lingvoj. Male, ĝi eliras el la prikonsiderindaj lingvaj situacioj, kiuj estas, laŭ la logiko de lingva politiko, la veraj objektoj por la elekto de publika politiko. Elirante de tiuj lingvaj situacioj oni kapablas determini, kiuj instrupolitikoj necesas por kontribui al ties konkretigo. La konservita maniero do devenas el la analizo de politikoj, en la plej ĝenerala senco, kaj referencas, en la plej ĝenerala senco, al la nocio de ekstera efikeco, kia ĝi estis skizita en la unua ĉapitro.
À chaque environnement linguistique, on associera donc un scénario, et pour chacun d’entre eux, on tentera d’identifier les coûts, bénéfices et transferts, afin d’en tirer un bilan global. Il est indispensable de souligner que les chiffres utilisés dans ce chapitre ne constituent que des ordres de grandeur. Ils n’ont d’autre fonction que de situer très grossièrement les montants en cause, et ils devront faire l’objet d’une estimation beaucoup plus serrée si un approfondissement de l’analyse développée ici est souhaité. En l’état, cependant, ces ordres de grandeur permettent — à ma connaissance pour la première fois — une comparaison de ces scénarios entre eux dans une logique d’analyse de politiques.	Al ĉiu lingva situacio, oni atribuos scenaron, kaj por ĉiu el ili, oni provos identigi la kostojn, profitojn kaj transpagojn, por dedukti ĝeneralan bilancon el ili. Nepras substreki, ke la ciferoj utiligitaj en ĉi-ĉapitro donas nur proksimumajn kvantojn. Ili ne havas alian funkcion ol tre krude identigi la koncernajn sumojn, kaj ili estu taksitaj multe pli detale, se oni deziras pliprofundigi la analizon ĉi tie prezentita. Nune, tamen tiuj proksimumaj kvantoj ebligas — miascie je la unua fojo — komparon de tiuj scenaroj inter si, laŭ logiko de analizo de politikoj.
L’exercice de comparaison exige un contexte, car ce n’est qu’en fonction de celui-ci que des ordres de grandeur peuvent être définis. On a ici choisi de prendre l’Union européenne comme contexte ; cependant, dans une étape ultérieure de la recherche, l’évaluation pourrait aussi — voire devrait — être effectuée en se référant à un contexte mondial.	La kompara ekzerco necesigas kuntekston, ĉar estas nur en funkcio de ĝi, ke proksimumaj sumoj estas difineblaj. Oni elektis ĉi-kaze Eŭropan Union kiel kuntekston; tamen en posta fazo de la esploro, la taksado ankaŭ povus — eble devus — esti ellaborata referencante tutmondan kuntekston.
Comme l’indiquait la section 1.1, cette étude ne parle pas des dimensions culturelles, sociales et politiques sur lesquelles portent la plupart des contributions au débat sur les langues en Europe (cf. section 1.1 et références fournies dans cette section). Il va de soi, cependant, que ces dimensions sont tout à fait pertinentes. Elles peuvent donc être combinées avec les résultats présentés ici pour donner naissance à une base de décision plus complète et plus précise.	Kiel la paragrafo 1.1 indikis, ĉi-studo ne pritraktas la dimensiojn kulturajn, sociajn kaj politikajn, pri kiuj temas plej multaj kontribuoj en debato pri lingvoj en Eŭropo (vidu sekcion 1.1 kaj referencojn donitajn en ĉi-paragrafo). Kompreneble, tiuj dimensioj tamen estas tute trafaj. Ili povas do esti kombinataj kun la rezultoj prezentitaj ĉi tie por generi pli kompletan kaj pli precizan bazon por decidi.
La comparaison entre les différents scénarios repose sur les éléments suivants: 1) la définition d’un environnement linguistique, en référence au contexte européen; 2) l’identification des bénéfices, notamment communicationnels, associés à chaque environnement ; 3) une définition très sommaire des axes de politique d’enseignement des langues étrangères que chaque environnement suppose ; 4) les coûts, pour le système éducatif, associés à ces politiques d’enseignement ; 5) les transferts occasionnés par chaque environnement linguistique, en distinguant, conformément à l’analyse du chapitre précédent: (i) les marchés privilégiés ; (ii) l’économie d’effort dans la communication ; (iii) l’économie d’effort dans l’enseignement des langues étrangères ; (iv) les rendements de l’économie réalisée sur cet enseignement. En revanche, il n’existe pas, à mon avis, de moyen d’évaluer, même grossièrement, l’effet de légitimation (donc la position indue de supériorité dans les situations de négociation et de conflit) qui, selon les environnements linguistiques, peut échoir aux locuteurs de la ou des langues privilégiées. En attendant qu’une solution puisse être trouvée à ce problème délicat, l’effet de légitimation (appelé ailleurs « effet rhétorique » ; cf. Grin, 2004a) est supposé inclus dans les dimensions sociales et culturelles signalées ci-dessus. Il doit néanmoins conserver une importance cruciale dans toute évaluation.	La komparo inter la diversaj scenaroj baziĝas sur jenaj elementoj: 1) la difino de lingva situacio, reference al la eŭropa kunteksto; 2) la identigo de la profitoj, nome pri interkompreniĝo, rilatitaj al ĉiu situacio; 3) tre simpligita difino de la gvidlinioj de politiko pri instruado de fremdlingvoj, kiun ĉiu situacio supozigas; 4) la kostoj por la eduksistemo, rilate al tiuj instruaj politikoj; 5) la transpagoj okazigitaj de ĉiu lingva situacio, distingante, konforme al la analizo de la antaŭa ĉapitro: (i) la privilegiitajn merkatojn; (ii) la ekonomion de peno en la komunikado; (iii) la ekonomion de peno en la instruado de fremdlingvoj; (iv) la rendimentojn de la ekonomio realigita en tiu instruado. Inverse, miascie ne ekzistas ilo por taksi, eĉ maldetale, la efikon de pravigo (do la maljusta pozicio de supereco en la situacioj de intertraktado kaj de konflikto) kiu, laŭ la lingvaj situacioj, povus esti destinita al la parolantoj de la privilegiita(j) lingvo(j). Atendante ke solvo estas trovebla por tiu delikata problemo, la efiko de pravigo (alie nomata « efiko retora » vidu Grin, 2004a) estas supozata inkluzivita en la sociaj kaj kulturaj dimensioj cititaj ĉi-supre. Malgraŭ tio ĝi devas konservi decidigan gravecon en ĉiu taksado.
En l’état, ce sont donc huit types d’information de base qu’il convient d’associer à chaque scénario. Certaines d’entre elles méritent ici un commentaire, en préalable à l’estimation proprement dite.	Nunstate, estas do ok specoj de baza informo, kiuj estas atribuendaj al ĉiu scenaro. Iuj inter ili meritas ĉi tie komentarion enkonduke al la fakta taksado.
6.2 Les environnements linguistiques	6.2 La lingvaj situacioj
Nous retiendrons dans l’examen trois environnements linguistiques auxquels seront associés trois scénarios de base: le « tout-à-l’anglais », le « plurilinguisme » et « l’espéranto ». Rien n’interdit, dans un deuxième temps, d’affiner chacun de ces scénarios et d’envisager de les combiner.	Dum la ekzamenado, ni pritraktos tri lingvajn situaciojn, al kiuj estos atribuataj tri bazaj scenaroj: la “tutangla”, la “plurlingvisma” kaj la “Esperanta” scenaroj. Nenio malebligas en dua fazo rafini ĉiun el tiuj scenaroj kaj konsideri kombinon inter ili.
Le « tout-à-l’anglais » correspond à ce que les modèles de Pool (1996) et Grin (1994a) nomment le modèle « monarchique » (cf. Annexe A2): une langue s’impose comme seule langue officielle et de travail de l’Union européenne ; c’est la langue de la communication internationale, sur les plans commercial, scientifique et culturel ; et c’est aussi la langue vers laquelle gravitent les acteurs sociaux dans l’interaction privée avec des personnes ayant une autre langue maternelle qu’eux. C’est, en gros, le modèle prédit par van Parijs, De Swaan, ou Abrams et Strogatz, dont les analyses ont été présentées dans le chapitre précédent. C’est en outre celui que recommandent explicitement des auteurs comme van Parijs et, implicitement, les assez nombreux acteurs scientifiques et politiques, qui parlent d’un plurilinguisme destiné à cadrer, contenir ou compléter l’anglais: mais dans la mesure où ils ne prévoient pas de garde-fous pour contrebalancer la logique conjointe de l’utilisabilité et du maximin, leur recommandations reviennent, à long terme, au « tout-àl’anglais ».	La “tutangla” scenaro respondas al tio, kion la modeloj de Pool (1996) kaj Grin (1994a) nomas la modelo “monarka” (Vidu Aldonaĵon A2): unu lingvo trudas sin kiel sola oficiala lingvo kaj laborlingvo de Eŭropa Unio; ĝi iĝas la lingvo de la internacia komunikado je niveloj komerca, scienca kaj kultura; kaj ĝi ankaŭ iĝas la lingvo kiu allogas sociajn aktivuloj dum privata interago kun personoj de alia gepatra lingvo. Tio estas pli malpli, la prognozita modelo de Van Parijs, De Swaan, aŭ Abrams kaj Strogatz, kies analizoj estis prezentitaj en la antaŭa ĉapitro. Estas krome tiu modelo, kiun rekomendas aŭtoroj kiel Van Parijs kaj, implicite, la sufiĉe multnombraj aktivuloj sciencaj kaj politikaj, kiuj parolas pri plurlingvismo kies celo estas situigi, enteni aŭ kompletigi la anglan: sed ĉar ili ne provizas ŝirmilon por kontraŭstari la kunan logikon de la uzebleco kaj de la minimumo-maksimumigo, iliaj rekomendoj kondukas, je longdaŭro, al la “tutanglan” scenaron.
Le « plurilinguisme » est un régime linguistique qui suppose que la communication internationale est ainsi organisée qu’elle se déroule effectivement dans plusieurs langues.53 Ce n’est pas qu’au niveau des instances de l’Union européenne qu’il doit être caractérisé (auquel cas il pourrait s’agir du modèle « oligarchique » ou « panarchique », éventuellement « technocratique » ou de « triple relais » chez Pool (1996) ou Grin (1994a) ; cf. Annexe A2), mais aussi au niveau de la communication quotidienne entre Européens. Comme on l’a vu à la section 5.3, la dynamique de l’utilisabilité et du maximin est tellement forte qu’un fonctionnement plurilingue n’est envisageable que sous l’hypothèse de mesures réglementaires d’accompagnement, dont quelques unes sont esquissées dans la section 7.2. Je n’entrerai pas davantage ici dans la définition de telles mesures, mais il importe de souligner que c’est en raison même de celles-ci que l’environnement « plurilingue » dont il est question ici se distingue du « plurilinguisme » ou du « multilinguisme » constamment invoqués par l’officialité européenne. Il se démarque aussi du plurilinguisme sans garde-fous que recommandent de nombreux auteurs, sans vouloir voir qu’en l’absence de tels garde-fous, il est fondamentalement instable et ne peut qu’être supplanté par le « tout-à-l’anglais », en résultat de la dynamique conjointe de l’utilisabilité et du maximin.	La “plurlingvismo” estas lingva reĝimo, kiu supozigas, ke la internacia komunikado estas organizita tiel, ke ĝi efektive okazas en pluraj lingvoj.[-piednoto 53-] Estas ne nur je la nivelo de la instancoj de Eŭropa Unio, ke ĝi estu karakterizata (tiukaze povus temi pri la modelo “oligarkia” aŭ “panarkia”, eventuale “teknokrata” aŭ “triope relajsa” ĉe Pool (1996) aŭ Grin (1994a); vidu Aldonaĵo A2), sed ankaŭ je la nivelo de la ĉiutaga komunikado inter eŭropanoj. Kiel ni vidis en sekcio 5.3, la dinamiko de la uzebleco kaj de la minimum-maksimumigo estas tiel forta, ke plurlingva funkciado estas konsiderebla nur kun provizo de helpa regularo, el kiu kelkaj dispozicioj estos skizitaj en la paragrafo 7.2. Mi ĉi tie ne pli detale priparolos la difinon de tiaj dispozicioj, sed gravas substreki, ke estas pro tiuj, ke la “plurlingva” situacio, ĉi tie menciita, distingas sin de la “plurlingvismo” aŭ “multlingvismo” kiujn eŭropaj oficialuloj daŭre invokas. Ĝi ankaŭ diferenciĝas de la plurlingvismo sen ŝirmilo, kiun rekomendas multaj aŭtoroj, sen konsciiĝi, ke manke de tiaj ŝirmiloj, ĝi estas fundamente malstabila kaj nepre estos anstataŭigita de la “tutangla” pro la kunagada dinamiko de uzebleco kaj de minimum-maksimumigo.
Le plurilinguisme dont il est question ici vise à être stable. Il faut souligner que le plurilinguisme auquel renvoie le scénario 2 ne correspond pas nécessairement aux propositions (foncièrement « oligarchiques ») défendues par Ginsburgh et Weber (2003) ou Fidrmuc et Ginsburgh (2004). En effet, leur analyse, qui ne porte que sur les langues de travail de l’Union européenne, ne se pose guère la question de l’environnement linguistique, et ne constitue donc pas une approche complète en termes d’évaluation de politiques. Par contre, il faut aussi souligner que s’il doit offrir certaines garanties en termes d’intercommunication sans pour autant supposer l’apprentissage par tous d’un nombre de langues étrangères extrêmement élevé, la mise en oeuvre pratique du scénario « plurilinguisme » suppose que certaines langues soient mises au bénéfice d’un statut préférentiel. Ceci rapproche le plurilinguisme pratique (par opposition au plurilinguisme théorique) d’un système oligarchique. Étant donné que la mise en oeuvre pratique de ce scénario peut se réaliser de très nombreuses façons différentes (selon les hypothèses retenues sur le nombre de langues bénéficiant de ce statut particulier et sur le nombre de langues étrangères que les citoyens européens seront supposer apprendre), nous retenons, dans cette étude, une réalisation particulière du plurilinguisme qui privilégie trois langues sur 20 (ou sur 21 ; voir note n° 54) ; on trouvera, dans les paragraphes qui suivent, davantage de détails sur la teneur exacte du plurilinguisme pour lequel les comparaisons sont effectuées.	La plurlingvismo, pri kiu temas ĉi tie, celas esti stabila. Substrekendas, ke la plurlingvismo, pri kiu temas en scenaro 2 ne necese respondas al la proponoj (esence “oligarkiaj”) defenditaj de Ginsburgh kaj Weber (2003) aŭ Fidrmuc kaj Ginsburgh (2004). Fakte ilia analizo, kiu celas nur la laborlingvojn en Eŭropa Unio, apenaŭ konsideras la lingvan situacion, kaj do ne donas kompletan bildon rilate la takso de politikoj. Aliflanke, ankaŭ substrekendas, ke, malgraŭ ĝi proponu certajn garantiojn rilate interkomunikado, sen tiucele supozi la lernadon far ĉiuj, de grandega nombro da fremdaj lingvoj, la praktika efektivigo de la scenaro “plurlingvisma” supozigas, ke certaj lingvoj profitu preferan statuson. Tio proksimigas al oligarkia sistemo, la praktikan plurlingvismon (kontraste al la teoria plurlingvismo). Donite ke la praktika efektivigo de tiu scenaro realigeblas laŭ multegaj diversaj manieroj (laŭ la konsideritaj hipotezoj pri la nombro da lingvoj profitantaj de tiu speciala statuso kaj pri la nombro da fremdlingvoj, kiujn la eŭropaj civitanoj estos supozataj lerni), ni atentigas en ĉi-studo pri speciala realigo de plurlingvismo, kiu privilegias tri lingvojn el 20 (aŭ 21; vidu noton n° 54); oni trovos en la sekvantaj paragrafoj, pliajn detalojn pri la preciza enhavo de la plurlingvismo, por kiu la komparoj estas ellaboritaj.
La solution « espéranto » correspond au régime « synarchique » (cf. Annexe A2). On pourrait penser, à première vue, qu’il ne s’agit que de remplacer l’anglais par l’espéranto, et qu’il s’agit d’un « tout-à-l’espéranto » plutôt que d’un « tout-àl’anglais ». Malgré cette ressemblance de surface, les différences entre les deux environnements linguistiques sont de taille.	La solvo “Esperanta” respondas al la reĝimo “sinarkia” (vidu Aldonaĵon A2). Unuavide oni povus pensi, ke temas nur pri anstataŭigo de la angla per Esperanto, kaj ke temas de “tutesperanta” anstataŭ “tutangla”. Malgraŭ tiu supraĵa simileco, la diferencoj inter ambaŭ lingvaj situacioj estas ampleksegaj.
Premièrement, comme on l’a déjà relevé dans la section 5.4, l’usage de l’espéranto fait disparaître d’un seul coup tous les transferts inéquitables auxquels donne lieu le « tout-à-l’anglais » ; cela s’applique également à « l’effet de légitimation » ou « effet rhétorique » que je renonce ici à quantifier ; l’importance symbolique de cet effet, répétons-le, demeure toutefois majeure. Nous aurons l’occasion d’y revenir dans la section suivante.	Unue, kiel oni jam rimarkigis en la sekcio 5.4, la uzado de Esperanto tuj forigas ĉiujn maljustajn transpagojn okazigitajn de la “tutangla”; tio aplikiĝas same al “efiko de rajtigo” aŭ “efiko retora”, pri kies kvantigo mi ĉi tie rezignas; la simbola graveco de tiu efiko, ni ripetu, restas gravega. Ni havos la okazon retrakti ĝin en la sekvanta sekcio.
Deuxièmement, l’apprentissage de l’espéranto est considérablement plus rapide que celui de toute autre langue et, à des degrés divers, cette supériorité se manifeste indépendamment de la langue maternelle de l’apprenant. Elle est peut-être plus évidente pour les personnes qui ont pour langue maternelle une langue latine, mais elle existe aussi pour ceux dont la langue maternelle est germanique ou slave, voire non indo-européenne, malgré un vocabulaire d’origine essentiellement indoeuropéenne (Piron, 1994 ; Flochon, 2000). Troisièmement, comme l’espéranto n’est la langue de personne et, de ce fait, aisément langue de tout le monde (Mullarney, 1999), sa diffusion est moins menaçante pour les actuelles langues de l’Europe que ne l’est la diffusion de l’anglais.	Due, la lernado de Esperanto estas konsiderinde pli rapida ol tiu de ajna alia lingvo kaj, diversgrade, tiu supereco evidentiĝas sendepende de la gepatra lingvo de la lernanto. Ĝi estas eble pli evidenta por la personoj, kies gepatra lingvo estas latinida, sed ĝi ekzistas ankaŭ por tiuj, kies gepatra lingvo estas ĝermana aŭ slava, eĉ ne hindeŭropa, malgraŭ vortaro kun esence hindeŭropa origino (Piron, 1994; Flochon, 2000). Trie, ĉar Esperanto estas nenies lingvo kaj, pro tio, povas facile iĝi ĉies lingvo (Mullarney, 1999), ĝia disvastiĝo estas malpli minaca por la aktualaj Eŭropaj lingvoj ol estas la disvastiĝo de la angla.
6.3 Les bénéfices	6.3 La profitoj
Comme on l’a constaté dans le chapitre 2, les bénéfices associés à différents environnements linguistiques sont tellement protéiformes qu’il serait vain de vouloir les saisir intégralement ; en même temps, il est indispensable qu’ils ne se limitent pas à la simple communication. Cela étant, la possibilité pour tout Européen de communiquer avec tous les autres est sans doute le plus fréquemment cité des bénéfices recherchés, et nous mettrons l’accent sur celui-ci avant d’élargir le champ. Le montant des bénéfices communicationnels est évidemment identique pour les scénarios 1 et 3, dans lesquels l’intercompréhension est réalisée en anglais et en espéranto respectivement ; la situation est plus complexe dans le cas du scénario 2, et le plurilinguisme qu’il suppose doit être spécifié. En effet, si tout Européen apprend une langue étrangère, sans qu’il y ait convergence vers une même langue, la communication directe entre deux personnes tirées au hasard ne peut être garantie. Elle ne peut l’être que si chacun apprend un très grand nombre de langues. Plus précisément, si l’on veut être certain que deux Européens de langue maternelle différente pris au hasard puissent toujours communiquer sans interprète, le nombre de langues que chacun doit apprendre (si l’on admet que chacun consent le même effort) est de dix. 54 Dans un environnement à N langues, ce chiffre vaut N/2 si N est pair et (N-1)/2 si N est impair. Dans ce dernier cas, les deux interlocuteurs auront au moins une langue en commun, mais dans le cas où N est pair, ils auront nécessairement deux langues en commun.	Kiel oni konstatis en ĉapitro 2, la profitoj atribuitaj al diversaj lingvaj situacioj estas tiel diversformaj, ke oni vane provus ekkapti ilin komplete; samtempe estas absolute necese, ke ili ne limiĝas al simpla interkompreniĝo. Tion dirite, la eblo por ĉiu eŭropano komuniki kun ĉiuj aliaj, estas sendube la plej ofte citita el la esperataj profitoj, kaj ni emfazos ĝin antaŭ ol plivastigi la kampon. La sumo de la komunikadaj profitoj estas evidente identa por la scenaroj 1 kaj 3, en kiuj la interkompreniĝo okazas respektive en la angla kaj en Esperanto; la situacio estas pli kompleksa kaze de scenaro 2, kaj la plurlingvismo, kiun ĝi supozigas, devas esti detaligita. Fakte, se ĉiu eŭropano lernas fremdlingvon, sen interkonsenti pri la sama lingvo, la rekta komunikado inter du personoj hazarde prenitaj ne estas garantiebla. Ĝi povas nur okazi, se ĉiu lernas grandegan nombron da lingvoj. Pli precize, se oni volas certigi, ke du hazarde prenitaj eŭropanoj kun malsama gepatra lingvo povu ĉiam komuniki sen interpretisto, la nombro da lingvoj, kiujn ĉiu devas lerni (supozante, ke ĉiu same penas) estas dek. [-piednoto 54-] En situacio kun N lingvoj, tiu nombro egalas N/2 se N estas para kaj (N-1)/2 se N estas malpara. En la lasta kazo la du interparolantoj havos almenaŭ unu lingvon komunan, sed en la kazo, kie N estas para, ili nepre havos du lingvojn komunajn.
Or la garantie que tout groupe de deux personnes dispose toujours d’une langue en commun ne constitue pas un acquis suffisant, et ne permet pas le type d’intercompréhension qui nous préoccupe ici: en effet, il s’agit plutôt de voir comment des groupes plus nombreux (voire l’intégralité des résidents des États membres) puissent communiquer entre eux, que ce soit dans l’interaction orale ou dans le recours à certaines sources écrites. C’est cette version exigeante de la communication que nous appellerons ici l’intercompréhension.	Nu, la garantio, ke ĉiu dupersona grupo ĉiam disponas pri komuna lingvo, ne estas sufiĉa atingo, kaj ne ebligas la interkompreniĝon de la speco kiu interesas nin ĉi tie: anstataŭe gravas kompreni, kiel pli grandaj grupoj (eĉ la tuto de la loĝantoj de membroŝtatoj) povas interkomuniki, ĉu en buŝa interago, ĉu uzante certajn skribajn mediojn. Estas tiu postulema versio de la komunikado, kiun ni ĉi tie nomos interkompreniĝo.
De fait, le nombre de langues qu’il faut apprendre pour garantir l’intercompréhension augmente avec la taille du groupe (en termes du nombre de langues maternelles différentes qui y sont représentées), tant que l’on n’introduit pas une hypothèse supplémentaire sur une éventuelle coordination entre individus quant au choix des langues étrangères qu’ils apprennent. Ainsi, dans un environnement à N langues pour une population totale de M individus, le nombre de langues que tout participant doit savoir (langue maternelle comprise) pour que tout groupe de Z participants tirés au hasard (Z=1,...., M) ait au moins une langue en commun est égal à: [(Z-1)/Z] ∗N+1 ∀ Z < N+1 arrondi à l’unité inférieure. Pour tout Z ≥(N+1), on en restera à N langues, car il n’y aurait évidemment pas de raison communicationnelle d’en apprendre davantage. Dans une Europe dont les États membres représentent dorénavant 21 langues [55], la communication multilingue ne peut donc être laissée au pur hasard, et il convient de préciser ici ce que le scénario du plurilinguisme recouvre afin qu’il puisse être comparé aux deux autres.	Fakte la nombro da lingvoj lernendaj por garantii la interkompreniĝon kreskas laŭ la amplekso de la grupo (en terminoj de la nombro de malsamaj gepatraj lingvoj tie reprezentataj), se oni ne enkondukas plian hipotezon pri eventuala kompromiso inter individuoj koncerne la fremdlingvojn, kiujn ili lernas. Tiel, en situacio kun N lingvoj por tuta populacio de M individuoj, la nombro da lingvoj, kiujn ĉiu partoprenanto scipovu (inkluzive la gepatran lingvon) por ke ĉiu grupo kun Z partoprenantoj hazarde prenitaj (Z=1,...., M) havu almenaŭ unu komunan lingvon egalas al [(Z-1)/Z] ∗N+1 ∀ Z < N+1 rondigita al la malsupera entjero. Por ĉiu Z ≥(N+1) oni restos ĉe N lingvoj, ĉar evidente interkompreniĝo ne motivigus lerni plian. En Eŭropo, kies membroŝtatoj uzas ekde nun 21 lingvojn [-piednoto 55-], la multlingva komunikado ne plu povas resti pure hazarda, kaj taŭgas nun precizigi, kion la scenaro de la plurlingvismo kovras, por ebligi komparon al la du aliaj scenaroj.
Pour la poursuite de cette discussion, on définira donc le « plurilinguisme » comme une forme spécifique du modèle « 1+2 » recommandé aussi bien par l’Union Européenne que par le Conseil de l’Europe: chaque résident européen devrait maîtriser deux langues en plus de sa langue maternelle. Toutefois, ce « modèle » est souvent interprété comme comportant à titre de langues étrangères, une langue de grande communication comme l’anglais et la langue principale d’un État voisin. Dans ce rapport, nous définirons le trio de langues de façon un peu différente. En effet, même s’il ne s’agit que d’assurer l’intercompréhension de tout sous-ensemble de deux résidents tirés au hasard, il faut que le répertoire de tout Européen comporte au moins deux langues choisies dans un sous-ensemble donné de trois langues. Ceci revient donc à accorder, dans la logique esquissée plus haut, un statut privilégié à certaines langues et on admettra ici, pour les besoins de l’exposé, qu’il s’agit de l’anglais, du français et de l’allemand.	En la cetero de ĉi-diskuto, oni do difinos la “plurlingvismon” kiel specifan formon de la modelo « 1+2 » rekomendita ambaŭ de Eŭropa Unio, kaj de Eŭropa Konsilio: ĉiu eŭropa loĝanto devus regi du lingvojn krom sia propra gepatra lingvo. Tamen, ĉi tiu “modelo” estas ofte komprenita kiel uzanta unu fremdlingvon de granda komunikado, nome la angla, kaj aldone, la ĉefan lingvon de najbara ŝtato. En ĉi-raporto ni difinos la triopon da lingvoj iom alie. Fakte, eĉ se temas nur pri certigo de la interkompreniĝo de ĉiu subgrupo de du loĝantoj hazarde prenitaj, nepras ke la repertuaro de ĉiu eŭropano enhavu almenaŭ du lingvojn elektitajn el donita subgrupo de tri lingvoj. Laŭ la supra rezonado, tio do samas al doni privilegian statuson al certaj lingvoj, kaj ĉi tie por la bezonoj de la studo, oni konsentu ke temas pri la angla, la franca kaj la germana.
Le plurilinguisme n’est donc pas un scénario parfaitement égalitaire: en effet, même si l’on admet que tous les Européens apprennent deux langues étrangères, on pourra distinguer deux situations: pour les personnes de langue maternelle anglaise, française ou allemande, il suffit que l’une des deux langues étrangères soit tirée de ce groupe de trois langues, mais l’autre langue étrangère peut parfaitement être une langue tierce  qu’il s’agisse de l’italien, du japonais ou du gallois. Par contre, pour un résidant de langue maternelle estonienne ou portugaise, les deux langues étrangères doivent provenir de la troïka anglais-français-allemand. Toute autre langue (à nouveau, qu’il s’agisse de l’italien, du japonais ou du gallois) devrait nécessairement être apprise à titre de troisième langue étrangère. Cette asymétrie n’est pas sans conséquences pour la comparaison des scénarios, et nous y reviendrons dans la suite de ce chapitre.	La plurlingvismo ne estas do scenaro perfekte egalrajta: fakte, eĉ se oni akceptas, ke ĉiu eŭropano lernas du fremdlingvojn, oni povos distingi du situaciojn: por personoj kun gepatra lingvo angla, franca aŭ germana, sufiĉas ke unu el tiuj du fremdlingvoj estu elektata el tiu grupo de tri lingvoj, sed la dua fremdlingvo povas perfekte esti alia  ekzemple la itala, la japana aŭ la kimra. Kontraŭe por persono kun gepatra lingvo estona aŭ portugala, la dua fremdlingvoj devas veni el la triopo angla-franca-germana. Ĉiu alia lingvo (denove, ĉu temas pri la itala, la japana aŭ la kimra) devus esti lernata nur kiel tria fremdlingvo. Tiu malsimetrio havas konsekvencojn pri la komparo de la scenaroj, kaj ni denove pritraktos ĝin sekve en ĉi-ĉapitro.
Cependant, il importe de noter que même cette restriction n’assure pas l’intercompréhension telle que définie plus haut, (condition nécessaire à ce que l’on puisse affirmer que le plurilinguisme garantit les mêmes bénéfices communicationnels que le « tout-à-l’anglais » ou l’espéranto). En effet, si le plurilinguisme dont il est ici question doit se démarquer réellement de l’hégémonie linguistique, cela suppose que les États membres auront mis sur pied de véritables mesures d’encouragement à l’utilisation de plusieurs langues. Si ces mesures sont inefficaces, on retombe dans le scénario du « tout-à-l’anglais » ; mais si elles sont efficaces, on peut, quasiment par définition, s’attendre à ce que les citoyens européens dont la langue maternelle n’est ni l’anglais, ni le français ni l’allemand apprennent deux de ces langues dans des proportions sensiblement égales. À terme, les Européens (hormis ceux qui sont de langue maternelle anglaise, française ou allemande) se répartiront en trois grands groupes: ceux dont le répertoire linguistique inclut, à titre de langues étrangères, l’anglais et le français (« EF »), le français et l’allemand (« FD ») et l’anglais et l’allemand (« ED »).	Tamen gravas noti, ke eĉ tiu limigo ne certigas la interkompreniĝon supre difinitan, (kondiĉo necesa, por povi aserti, ke la plurlingvismo garantias la samajn oportunecojn pri interkompreno, kiel la “tutangla” scenaro aŭ Esperanto). Fakte, se la plurlingvismo, pri kiu temas ĉi tie, efektive diferenciĝu de la lingva hegemonio, tio supozigas, ke la membroŝtatoj estos alprenintaj verajn kuraĝigajn aranĝojn favore al la uzo de pluraj lingvoj. Se tiuj aranĝoj ne estas efikaj, oni revenos al la scenaron “tutanglan”; sed se ili efikas, oni povas atendi, kvazaŭ laŭdifine, ke la eŭropaj civitanoj, kies gepatra lingvo estas nek la angla, nek la franca, nek la germana, lernos du el tiuj lingvoj en proksimume samaj proporcioj. En longdaŭro, la eŭropanoj (krom tiuj, kies lingvo estas la angla, la franca aŭ la germana) dividiĝos en tri grandajn grupojn: tiuj, kies lingva repertuaro inkludas kiel fremdlingvojn la anglan kaj la francan (« AF »), la francan kaj la germanan (« FG ») kaj la anglan kaj la germanan (« AG »).
Quelle intercompréhension pouvons-nous alors espérer ? Pour simplifier le calcul, on admettra que les francophones, les anglophones et les germanophones apprennent les langues des uns des autres de façon à tendre, grosso modo, vers la même répartition des compétences en trois tiers ; ceci suppose aussi que les francophones, anglophones et germanophones, ayant le choix de leur deuxième langue étrangère, choisissent une langue tierce — qui pourra aussi bien être l’espagnol que le japonais ou le gallois. Nous admettrons aussi que tous les Européens sont trilingues (en application du modèle « 1+2 »), mais pas quadrilingues. Dans un tel cas, si l’on est sûr que toute paire d’Européens tirés au hasard aura nécessairement au moins une langue en commun, on est également certain que dans tout groupe aléatoire comportant deux tiers des Européens plus un, il est impossible qu’il existe une langue connue par tous les membres de ce groupe ; quelle que soit la langue choisie (anglais, français ou allemand), au moins un participant sera exclu.	Kiun interkompreniĝon ni tiam povas esperi? Por simpligi la kalkuladon, ni akceptu, ke la franclingvanoj, la anglalingvanoj kaj la germanlingvanoj lernas la lingvojn unu de la alia tiamanere ke la kompetentoj dividiĝas en tri proksimume egalaj trionoj; tio supozigas ankaŭ, ke la franclingvanoj, anglalingvanoj kaj germanlingvanoj, povantaj elekti sian duan fremdlingvon, elektas alian lingvon — kiu povos same bone esti la hispana kiel la japana aŭ la kimra. Ni akceptos ankaŭ, ke ĉiuj eŭropanoj estas trilingvaj (en apliko de la modelo « 1+2 »), sed ne kvarlingvaj. En tia kazo, se oni certas, ke ĉiu paro da eŭropanoj hazarde prenitaj, ĉiam havos almenaŭ unu komunan lingvon, oni ankaŭ certas, ke en ĉiu aleatora grupo enhavanta du trionojn da eŭropanoj plus unu, ne eblas, ke ekzistas lingvo konata de ĉiuj membroj de tiu grupo; kia ajn estu la elektita lingvo (la angla, franca aŭ germana), almenaŭ unu partoprenanto estos flanklasita.
De façon générale (et sous les hypothèses simplificatrices retenues ici), la probabilité P qu’aucun participant ne soit exclu, dans une population totale de M individus d’où on tire des groupes de taille Z, est donnée par: <img style="width: 604px; height: 67px;" alt="Grin Ch06 Formulo 1" src="Grin06For01.jpg"> où l’expression n k C , qui définit le nombre de combinaisons sans répétitions de k éléments tirés au hasard parmi n, est égale à ) <img style="width: 95px; height: 60px;" alt="" src="Grin06For02.jpg" align="top">	Ĝenerale (kaj kun ĉiuj simpligantaj kondiĉoj ĉi tie akceptitaj) la probableco P, ke neniu partoprenanto estu forlasita en totala populacio da M individuoj, el kiuj oni prenas grupojn de amplekso Z, reprezentiĝas per: <img style="width: 604px; height: 67px;" alt="" src="Grin06For01.jpg"> kie la esprimo n k C , kiu difinas la nombron da kombinaĵoj sen ripetoj de k elementoj hazarde prenitaj el n, egalas al ) <img style="width: 95px; height: 60px;" alt="" src="Grin06For02.jpg" align="top">
En termes de probabilités, cette estimation vaut pour des valeurs élevées de M. Mais dès que le terme M est élevé, il n’a plus grande importance: quel que soit l’effectif de la population d’où l’on tire les sous-groupes de personnes appelées à communiquer entre elles, la valeur de cette probabilité décline rapidement avec l’accroissement de Z, c’est-à-dire le nombre de participants à l’échange. Ainsi, la probabilité qu’un simple trio, tiré au hasard parmi 10.000 personnes, ait une langue en commun est de l’ordre de 77,8%, et dès qu’il s’agit d’un groupe de 20 personnes, cette probabilité tombe à 0,09%.	En terminoj de probableco, tiu taksado validas por altaj valoroj de M. Sed ekde kiam M estas alta, ĝi ne plu gravas: kiu ajn estu la grando de la populacio, el kiu oni prenas la subgrupojn de interkompunikantoj, la valoro de tiu probableco rapide malpliiĝas laŭ kreskanta Z, tio estas la nombrobb da partoprenantoj en la interparolo. Tiel, la probableco, ke simpla triopo, hazarde prenita inter 10.000 personoj, havas komunan lingvon estas proksimume 77,8%, kaj ekde kiam temas pri grupo de 20 personoj, tiu probableco falas al 0,09%.
De fait, une réunion de vingt personnes, même si elles sont tirées d’un sousensemble de la population lui-même défini sur la base d’une probabilité réelle d’interaction, telle qu’elle peut émerger d’un certain contexte professionnel, est monnaie courante, et le modèle « 1+2 » n’y garantit pas l’intercompréhension.	Efektive, kunveno de dudek personoj, eĉ se ili estas prenitaj el subgrupo de populacio mem difinita surbaze de vera probableco de interago, tia ke ĝi povas okazi dum iu profesia situacio, ofte okazas, kaj la modelo «1+2» tie ne garantias interkompreniĝon.
Prenons l’exemple des 32.158 fonctionnaires permanents et temporaires actifs en 2003 dans les cinq institutions européennes (Parlement, Conseil, Commission, Cour de Justice et Cour des Comptes)56. La probabilité que face à un auditoire de 20 fonctionnaires, l’usage d’une des trois langues de la troïka anglais-français-allemand n’exclue aucune de ces 20 personnes est très faible, puisque selon la formule cidessus, elle est, elle aussi, inférieure à 0,1%. En d’autres termes, il est quasiment certain qu’un participant au moins ait un répertoire qui, tout en étant parfaitement conforme au modèle « 1+2 » et qui, en outre, comporte deux des trois langues d’une « troïka » privilégiée, ne comporte pas la langue choisie pour cette réunion.[57] Le plurilinguisme sous la forme d’un modèle « 1+2 » ne fournit donc pas les mêmes garanties que les autres scénarios sur le plan communicationnel. Diverses alternatives sont envisageables, qui rétablissent toutes la garantie d’intercompréhension: premièrement, le passage à un modèle de type « 1+3 », si les trois langues étrangères sont issues de la « troïka » — ce qui, toutefois, suppose un investissement considérable dans l’enseignement des langues étrangères ; deuxièmement, la réduction du nombre de langues privilégiées de trois à deux — ce qui serait, selon toute probabilité, politiquement indéfendable ; troisièmement, le passage à un modèle où l’on apprend une langue étrangère de la troïka et où l’on acquiert des compétences réceptives élevées dans les deux autres langues. Dans les limites de ce rapport, nous n’étudierons pas plus avant ces trois alternatives, tout en soulignant que selon l’importance accordée à l’objectif d’intercompréhension, il peut être indispensable de les étudier de plus près.	Ni prenu la ekzemplon de la 32 158 permanentaj kaj portempaj oficistoj aktivaj en 2003 en la kvin eŭropaj institucioj (Parlamento, Konsilio, Komisiono, Kortumo kaj Revizora Kortumo) [-piednoto 57-]. La probableco, ke la uzo de unu el la tri lingvoj de la triopo angla-franca-germana, ne ekskluzivos unu inter la aŭskultantaro de 20 oficistoj, estas tre malalta, ĉar laŭ la ĉi-supra formulo, ankaŭ ĝi estas malpli ol 0,1%. Alidire, estas kvazaŭ certe, ke almenaŭ unu partoprenanto havas lingvo-repertuaron, kiu, kvankam perfekte konforma al la modelo « 1+2 » kaj kiu krome enhavas du el la tri lingvoj de privilegiita «triopo », ne enhavas la lingvon elektitan por tiu kunveno.[-piednoto 57-] La plurlingvismo sub la formo de modelo « 1+2 » do ne liveras la samajn garantiojn, kiel la aliaj scenaroj, nivele de la komunikado. Estas penseblaj diversaj alternativoj, kiuj donas ĉiujn garantiojn pri interkompreniĝo: unue, la transiro al modelo de speco « 1+3 », se la tri fremdlingvoj venis el la « triopo » — , kio tamen supozigas konsiderindan investadon en la instruadon de fremdlingvoj; due, la malpliigo de la nombro de privilegiitaj lingvoj de tri al du — kio, laŭ ĉiu probableco, ne estus politike defendebla; trie, la transiro al modelo, en kiu oni lernas unu fremdan lingvon de la triopo, kaj akiras altajn komprenokompetentojn en la du aliaj lingvoj. En la limoj de ĉi-raporto, ni ne plu studos tiujn tri alternativojn, tamen substrekante, ke laŭ la graveco akordigita al la celo de interkompreniĝo, povas esti necese studi ilin pli detale.
Cependant, même avec ses limites, on peut considérer que les bénéfices effectifs du plurilinguisme dans sa forme « 1+2 » sont plus élevés que ne le suggèrent les exemples chiffrés fournis plus haut. En effet, la réalité des rencontres et des échanges n’est pas purement aléatoire ; la proximité géographique et les liens historiques et commerciaux sont autant de facteurs qui rendent certaines rencontres plus fréquentes que d’autres. Dès lors, même si l’intercompréhension n’est pas systématiquement garantie, le modèle « 1+2 » contribue certainement à ce qu’elle soit suffisamment fréquente à l’intérieur de certains contextes (géographiques, professionnels ou autres). Si l’absence de communication directe est plus probable pour des sous-groupes eux-mêmes improbables, cela ne suffirait pas à invalider une telle version du scénario plurilingue, d’autant plus que l’on peut également recourir à la traduction et à l’interprétation. La traduction et l’interprétation conservent donc, dans ce scénario, une importance primordiale, car elles viennent combler les impossibilités de communication qu’on vient de mentionner, et surtout garantir à tous les citoyens l’accès à certains textes.	Tamen, eĉ kun ĝiaj limigoj, oni rajtas konsideri, ke la efektivaj profitoj de la plurlingvismo en ĝia formo « 1+2 » estas pli altaj ol tio, kion sugestas la ekzemploj supre ciferitaj. Fakte, en la realo, la renkontiĝoj kaj interparoloj ne estas pure aleatoraj; la geografia proksimeco kaj la ligoj historiaj kaj komercaj estas tiom da faktoroj, kiuj igas iujn renkontiĝojn pli oftaj ol aliaj. Do, eĉ se la interkompreniĝo ne estas sisteme garantiebla, la modelo «1+2» kontribuas certe al tio, ke ĝi estas sufiĉe ofta interne de iuj kuntekstoj (geografiaj, profesiaj aŭ aliaj). Se la manko de rekta komunikado estas pli probabla por subgrupoj, bkiuj mem estas neprobablaj, tio ne sufiĉus por malvalidigi tian version de la plurlingva scenaro, des pli ke oni povas ankaŭ helpiĝi per tradukado kaj interpretado. La tradukado kaj interpretado konservas do, en ĉi-scenaro, unuarangan gravecon, ĉar ili venas kompensi la komunikadajn maleblojn, kiujn oni ĵus menciis, kaj precipe garantii al ĉiu civitano la aliron al iuj tekstoj.
Dès lors, compte tenu des avantages propres au plurilinguisme (cf. paragraphe ciaprès) et de la possibilité de continuer à fournir des services de traduction et d’interprétation entre les trois langues de la troïka, cette déficience par rapport à la communication directe en toutes circonstances n’est pas majeure. C’est pour cette raison que nous poursuivons le raisonnement en admettant que les bénéfices nets des trois scénarios sont comparables, afin de mettre l’accent sur les différences de coûts.	Do, enkalkulante la avantaĝojn proprajn al la plurlingvismo (vidu ĉi-postan paragrafon) kaj la eblon daŭre liveri tradukajn kaj interpretajn servojn inter la tri lingvoj de la triopo, tiu manko rilata al la rekta komunikado en ĉiuj situacio ne estas ĉefa. Estas pro tiu motivo, ke ni daŭrigas la rezonadon supozante, por emfazi la diferencojn inter la kostoj, ke la netaj profitoj de la tri scenaroj estas kompareblaj.
En effet, un autre point qu’il importe de souligner ici est que ce qui différencie les scénarios du « tout-à-l’anglais », du plurilinguisme ou de l’espéranto, c’est que selon celui que l’on retient, on ne uit évidemment pas la même Europe. Le scénario plurilingue est celui qui, a priori, reflète le mieux l’idéal de préservation de la diversité linguistique européenne, puisqu’il garantit (moyennant quelques aménagements sur lesquels nous revenons plus loin) une utilisation constante de plusieurs langues et une confrontation plus quotidienne de chacun avec la pluralité des langues et des cultures ; nul, même né anglophone, francophone ou germanophone, ne peut se permettre d’y rester unilingue. Le scénario « espéranto » vient à cet égard en second, car du fait même de sa non-association avec telle ou telle sphère linguistique et culturelle, il laisse plus de champ libre à l’expression de toutes, et cela, sur un pied d’égalité. Le « tout-à-l’anglais » arriverait au troisième rang, car sa diffusion n’est pas sans exercer de fortes pressions sur les autres langues, au détriment, peut-être, de leur créativité scientifique (Durand, 2001) ou intellectuelle.58	Fakte, alia ĉi tie substrekenda punkto estas, ke tio, kio diferencigas la scenarojn “tutanglan” de la plurlingvismo aŭ de Esperanto, estas, ke laŭ la scenaro kiun oni sekvas, oni evidente ne konstruas la saman Eŭropon. La plurlingva scenaro estas tiu, kiu apriore plej bone respegulas la idealon de protekto de la eŭropa lingva diverseco, ĉar ĝi garantias (pere de kelkaj adaptoj, al kiuj ni revenos poste) daŭran uzon de pluraj lingvoj kaj ĉiutagan konfrontadon de ĉiu, kun la diverseco de la lingvoj kaj kulturoj; laŭ tiu scenaro, neniu, eĉ denaske anglalingva, franclingva aŭ germanlingva, rajtas resti unulingva. La scenaro “Esperanto” tiurilate venas kiel la dua, ĉar per la fakto mem de sia neaparteno al ajna lingva aŭ kultura sfero, ĝi lasas pli da libereco al la esprimado de ĉiuj, kaj tion samnivele. La “tutangla” alvenus kiel tria, ĉar ĝia disvastigo ne ĉesas forte premi la aliajn lingvojn, eble malprofite al ilia kreativeco scienca (Durand, 2001) aŭ intelekta.[-piednoto 58-]
Toutes ces considérations relèvent toutefois, comme on l’a vu plus haut, des dimensions non-marchandes des environnements linguistiques. Même si l’on a pu, dans le chapitre 2, esquisser une démarche permettant d’approcher ces valeurs, l’absence totale de données nous interdit de chercher à les incorporer dans notre identification des bénéfices de différents scénarios.	Ĉiuj tiuj konsideroj tamen dependas , kiel dirite supre, de dimensioj nekomercaj de la lingvaj situacioj. Eĉ se oni povis, en ĉapitro 2, skizi manieron por alproksimiĝi al tiuj valoroj, la totala manko de datumoj malebligas nin inklusivi ilin en nia identigo de la profitoj de diversaj scenaroj.
6.4 Les politiques d’enseignement et leurs coûts	6.4 La instruaj politikoj kaj iliaj kostoj
Pour les trois scénarios considérés, on supposera que la France enseigne deux langues étrangères: l’anglais et une langue K dans le premier ; une langue J et une langue K dans le second (la première de ces deux langues devant être l’anglais ou l’allemand, si, comme on en fait ici l’hypothèse, le plurilinguisme favorise une troïka anglais-français-allemand) ; l’espéranto et une langue K dans le troisième (la langue K pouvant être l’anglais, mais sans que cette langue fasse l’objet d’un encouragement particulier par rapport à toute autre langue offerte par le système éducatif). Afin de simplifier l’examen, on supposera que la première et la deuxième langue étrangère sont inscrites aux mêmes programmes d’études et pour les mêmes années du cursus scolaire qu’actuellement, et qu’elles bénéficient des mêmes dotations horaires qu’à présent. Non moins important, les objectifs pédagogiques assignés à l’enseignement de la première et de la deuxième langue étrangère seront supposés relativement similaires dans les différents scénarios, et grosso modo identiques à ceux qu’ils sont actuellement. Rien n’interdit, dans un approfondissement ultérieur de l’analyse, de remettre en cause cette hypothèse. On pourra ainsi viser des objectifs plus exigeants au moins pour la première langue étrangère et, dans la mesure où une telle réforme exigerait un accroissement de la dotation en ressources, adapter en conséquence l’estimation correspondante des coûts.	Por la tri konsideritaj scenaroj, oni supozos, ke Francio instruas du fremdlingvojn: en la unua scenaro, la anglan kaj lingvon K ; en la dua scenaro, lingvon J kaj lingvon K (la unua de tiuj du lingvoj estu la angla aŭ la germana, se, kiel oni hipotezis, la plurlingvismo favoras triopon anglan-francan-germanan); en la tria scenaro, Esperanton kaj lingvo K (la lingvo K povus esti la angla, sed sen ajna kuraĝigo rilate al iu alia lingvo proponita de la eduka sistemo). Por simpligi la ekzamenon, oni supozos ke la unua kaj la dua fremdlingvoj estas enskribitaj en la samaj studoprogramoj kaj por la samaj jaroj de la lerneja kurso kiel nun, kaj ke ili uzas la saman horaron kiel nun. Ne malpli grave, la pedagogiaj celoj asignitaj al la instruado de la unua kaj de la dua fremdlingvo estos supozataj relative similaj en la diversaj scenaroj, kaj proksimume egalaj al tiuj kiel nun. Nenio malebligas en posta pli detala analizo, nuligi tiun hipotezon. Oni tiel povos esti pli postulemaj almenaŭ pri la unua fremdlingvo kaj konsekvence, adapti la respondan taksadon de la kostoj., laŭgrade tia reformo postulus altigon de la provizado de rimedoj,
À ma connaissance, il n’existe pas de comptabilité scolaire par matière en France, non plus, du reste, que dans d’autres pays. Dans le cas de la Suisse, l’évaluation des rendements sociaux de l’enseignement des langues avait donc nécessité la construction d’une série d’estimations. Un tel exercice est d’autant plus complexe que le pays compte quatre langues officielles et nationales, utilisées dans l’instruction publique selon le principe de territorialité. En outre, du fait de sa structure fédérale, la Suisse ne comporte pas moins de 26 systèmes scolaires distincts, avec des programmes différents, y compris en matière d’enseignement des langues. Comme trois cantons sont bilingues et l’un trilingue, ce sont en principe une bonne trentaine de plans d’études différents pour lesquels il faut effectuer de telles estimations (Grin et Sfreddo, 1997).	Miascie ne ekzistas lerneja librotenado laŭ fako en Francio, cetere ankaŭ ne en aliaj landoj. Kaze de Svislando, la mezurado de la sociaj rendimentoj de la lingvinstruoj necesigis ellabori aron da taksadoj. Tia ekzerco estas des pli kompleksa, ke la lando havas kvar oficialajn kaj naciajn lingvojn, uzatajn en la publika instruado laŭ la principo de teritorieco. Krome, pro sia federala strukturo, Svislando havas ne malpli ol 26 apartajn instrusistemojn kun malsimilaj programoj, inkluzive pri instruado de lingvoj. Ĉar tri kantonoj estas dulingvaj kaj unu trilingva, estas principe trideko da malsimilaj studoplanoj, por kiuj oni ellaboru tiajn taksaĵojn (Grin kaj Sfreddo, 1997).
Étant donné le caractère centralisé du système éducatif français, de telles estimations sont sans doute relativement aisées, mais on se contentera, pour la présente étude, de simples ordres de grandeur, dont la construction est détaillée plus loin, en référence au « transfert » occasionné par l’économie d’effort que peuvent réaliser certains États, en fonction du scénario considéré, dans l’enseignement des langues étrangères. On prendra la France comme point de référence, en vue d’estimer dans quelle mesure le Royaume-Uni en diverge, à partir des chiffres qui s’appliquent à l’Angleterre et au Pays de Galles. En effet, étant donné la structure des systèmes d’enseignement au Royaume-Uni, le point de comparaison ne correspond pas, stricto sensu, au Royaume-Uni en tant qu’État membre. Le principe de base est celui d’une simple règle de trois: on estime la part relative des langues étrangères λ dans la grille horaire pour les différentes années scolaires ou ordres d’enseignement ; on la multiplie par la dépense moyenne par élève DME correspondante ; ce chiffre est ensuite multiplié par l’effectif total d’élèves dans le système EFF, pour obtenir le coût total de l’enseignement des langues étrangères CLEi dans chaque scénario i. En divisant CLE par la population résidente POP, on obtient la dépense totale pour l’enseignement des langues étrangères par habitant, terme qui est comparable entre pays, pour chaque scénario.	Pro la centraligita propreco de la franca eduksistemo, tiaj taksadoj eble estas relative facilaj, sed por la nuna studo, oni kontentiĝos per proksimumaj valoroj, kies kunmetado estas detaligita pli sube, reference al la « transpago » okazigita de la ekonomio de peno, kiun certaj ŝtatoj povas realigi, laŭ la konsiderita scenaro, en la instruado de fremdaj lingvoj. Oni prenos Francion kiel referencon por taksi kiagrade Britio devias de ĝi, ekirante de ciferoj aplikiĝantaj al Anglio kaj al Kimrio. Fakte, pro la strukturo de la instruaj sistemoj en Britio, la komparpunkto ne respondas striktasence al Britio estiel membroŝtato. La baza principo estas tiu de simpla proporcio: oni taksas la relativan parton de la fremdlingvoj λ en la horaro por diversaj lernojaroj aŭ instruadoniveloj; oni multiplikas per la responda mezuma elspezo je lernanto (MEL); btiu cifero estas poste multiplikata per la totala nombro da lernantoj en la sistemo (NLS), por obteni la entutan koston de la instruado de fremdlingvoj (KFL)i en ĉiu scenaro i. Dividante KLF per la enloĝantoj (POP), oni obtenas la entutan elspezon por la instruado de la fremdlingvoj je enloĝanto, nombro kiu estas komparebla inter landoj por ĉiu scenaro.
Les scénarios 1 et 2 ont donc le même coût, c'est-à-dire que CLE1 = CLE2. Le scénario 3, par contre, présente un coût moindre, puisque l’atteinte d’un certain niveau de compétence en espéranto est nettement plus rapide que pour toute autre langue, et la littérature est à cet égard unanime. Ainsi, Flochon (2000:109) note que « l’Institut de pédagogie cybernétique de Paderborn (Allemagne) a comparé les durées d’apprentissage de plusieurs groupes d’élèves francophones, de niveau baccalauréat, pour atteindre un niveau dit ‘standard’ et comparable dans quatre langues différentes: l’espéranto, l’anglais, l’allemand et l’italien. Les résultats sont les suivants: pour atteindre ce niveau, 2000 heures d’études de l’allemand produisaient un niveau linguistique équivalent à 1500 heures d’étude l’anglais, 1000 heures d’étude de l’italien et… 150 heures d’étude de l’espéranto. Sans commentaire ».	La scenaroj 1 kaj 2 do kostas la samon, tio estas KLF1 = KLF2. La scenaro 3, kontraŭe, kostas malpli, ĉar la atingo de certa nivelo de kompetento en Esperanto estas klare pli rapida ol por ĉiu alia lingvo, kaj tiurilate la literaturo estas unuanima. Tiel Flochon (2000:109) notas, ke «La Instituto pri kibernetika pedagogio de Paderborn (Germanio) komparis la lernodaŭrojn de pluraj grupoj da lernantoj franclingvaj je bakalaŭra nivelo, por atingi nivelon nomitan ‘norma’ kaj kompareblan en kvar malsimilaj lingvoj: Esperanto, la angla, la germana kaj la itala. La rezultoj estas jenaj: por atingi tiun nivelon, 2000 studhoroj de germana lingvo rezultigis lingvan nivelon ekvivalentan al 1500 studhoroj de angla lingvo, 1000 studhoroj de itala kaj… 150 studhoroj de Esperanto. Sen komentoj»
D’autres estimations éparses dans la littérature confirment l’atteinte plus rapide de compétences en langue-cible en espéranto que dans toutes les autres langues avec lesquelles la comparaison était faite (Ministère de l’instruction publique [Italie], 1995) ainsi que les avantages propédeutiques de la langue (Corsetti et La Torre, 1995). Dans ce qui suit, j’ai opté pour la plus grande prudence en admettant un ratio de un à trois. Ainsi, l’investissement nécessaire pour assurer aux élèves français un niveau donné de compétence en espéranto représente un tiers de celui qui est nécessaire pour les doter d’un niveau similaire dans toute autre langue.59	Aliaj disaj taksoj en la literaturo konfirmas la pli rapidan atingon de kompetentoj en la celita lingvo por Esperanto ol por ĉiuj aliaj lingvoj, kun kiuj la komparo estis farita (ministerio de la publika instruado [Italio], 1955) same kiel la propedeŭtikajn avantaĝojn de la lingvo (Corsetti kaj La Torre, 1995). En tio, kio sekvas, mi elektis por la plej granda prudento aprobante proporcion de unu je tri. Tiele la necesa investado por certigi al la francaj lernantoj donitan nivelon de kompetento en Esperanto reprezentas trionon de tiu necesa por doti ilin pri simila nivelo en ajna alia lingvo.[-piednoto 59-]
L’économie d’effort du passage à l’espéranto affecterait la première langue étrangère, pour laquelle on consent (dans le système français pris ici comme référence) environ les trois quarts de l’effort total d’enseignement des langues étrangères (cf. Annexe A3). L’application du ratio 1:3 entre l’espéranto et la première langue étrangère apprise actuellement (quelle qu’elle soit) suppose donc que la facture totale de l’enseignement des langues passerait à: <img style="width: 348px; height: 75px;" alt="" src="Grin06For03.jpg"> ce qui revient à la diviser par deux. Bien entendu, on pourrait aussi retenir une autre approche, et supposer un coût rigoureusement identique aux trois scénarios ; mais alors, le niveau de compétence atteint en espéranto sera nécessairement et strictement supérieur à celui qui est atteint dans d’autres langues, y compris dans la langue actuellement choisie comme première langue étrangère.[60]	La ekonomio de peno pro la transiro al Esperanto influus la unuan fremdlingvon, al kiu (en la franca sistemo, ĉi tie prenata kiel referencon) oni dediĉas proksimume tri kvaronojn de la entuta elspezo pri instruado de fremdlingvoj (vidu Aldonaĵon A3). La aplikado de la proporcio 1/3 inter Esperanto kaj la unua fremdlingvo nun lernata (kiu ajn ĝi estas) supozigas do, ke la totala fakturo de la lingvinstruado iĝus: <img style="width: 348px; height: 75px;" alt="" src="Grin06For03.jpg"> alivorte, ĝi duoniĝus. Kompreneble oni ankaŭ estus povinta akcepti alian alproksimiĝon kaj supozi koston precize identan en la tri scenaroj; sed tiam la nivelo de kompetento atingita en Esperanto, necese kaj strikte superos tiun atingitan en la aliaj lingvoj, inkluzive de la lingvo nuntempe elektita kiel unua fremdlingvo.[-piednoto 60 -]
6.5 L’estimation des transferts	6.5 Taksado de la transpagoj
Les marchés privilégiés L’hégémonie linguistique donne lieu, on l’a dit, à diverses formes de redistribution en faveur des locuteurs de la langue hégémonique ainsi que des États dont c’est la langue majoritaire ou officielle – ou l’une des langues officielles. Ce privilège résulte des effets suivants: les locuteurs de la langue dominante bénéficient d’un avantage pour la vente de divers services (enseignement de la langue concernée ; traduction et interprétation vers celle-ci; édition et révision de textes dans cette langue ; fourniture à l’étranger de matériel pédagogique pour son enseignement).	La privilegiitaj merkatoj La lingva hegemonio okazigas, mi jam diris, diversajn formojn de redistribuo favore al la parolantoj de la hegemonia lingvo same kiel al la ŝtatoj, de kiuj ĝi estas la lingvo plej uzata aŭ oficiala – aŭ unu el la oficialaj. Tiu privilegio rezultas el la sekvantaj efikoj: la parolantoj de la dominanta lingvo profitas avantaĝon pro la vendo de diversaj servoj (instruado de la dominanta lingvo; tradukado kaj interpretado en tiun ĉi; eldonado kaj kontrolado de tekstoj en tiu lingvo; liverado en fremdlandojn de pedagogia materialo por ties instruado).
Il n’existe, à ma connaissance, que des ordres de grandeur de cet effet dans le cas de l’anglais et cela, pour le Royaume-Uni. Le site du British Council indique ainsi que les « English language products » (sans doute à comprendre comme des produits liés à la langue anglaise, donc une catégorie plus large que des produits en langue anglaise), valent environ 800 millions de livres par année ; quelque 700.000 personnes visitent le Royaume-Uni chaque année pour apprendre l’anglais, et y effectuent des dépenses pour un montant total estimé à 700 millions de livres (soit une dépense moyenne de £ 1.000 par personne).61 Le site du British Council ne donne pas de détails sur la méthodologie d’estimation. Le deuxième chiffre est basé sur des données de 1998, et mais rien n’est dit sur la période à laquelle s’applique le premier. Ces données ayant été disponibles en 2001, nous admettrons ici, par simplification, que ces montants reflètent une estimation s’appliquant à cette annéelà. Étant donné une croissance, entre 2001 et 2004, de 16,7% du PIB nominal au Royaume-Uni [62] et en supposant qu’il est identique entre secteurs, ce milliard et demi de livres aura passé, en 2004, à £ 1,75 md, ce qui équivaut à environ 2,59 milliards d’Euros, arrondis ici à € 2,5 md, pour prévenir toute erreur que pourrait faire naître l’utilisation d’un taux de change trop défavorable à la livre.[63]	Miascie, ekzistas nur skaloj de grando de tiu efiko kaze de la angla, kaj tio, por Britio. La retejo de British Council indikas ĉi-rilate, ke la « English language products » (sendube komprenendaj kiel la produktoj ligitaj al la angla lingvo, do kategorio pli vasta ol la produktoj en la angla lingvo) valoras proksimume 800 milionojn da pundoj jare; ĉirkaŭ 700.000 personoj jare vizitas Brition por lerni la anglan kaj tie elspezas sumon taksitan je 700 milionoj da pundoj (tio estas meza elspezo de £ 1.000 je persono).[-piednoto 61-] La retejo de British Council ne donas detalojn pri la metodologio de taksado. La dua cifero baziĝas sur la datumoj de 1998 sed nenio estas dirita pri la periodo dum kiu validis la unua. Tiuj datumoj estis disponeblaj en 2001, ni ĉi tie akceptu, simpligante, ke tiuj sumoj respegulas taksadojn pri tiu jaro. Ĉar inter 2001 kaj 2004, la nominala MEP en Britio kreskis de 16,7% [-piednoto 62-] kaj supozante, ke ĝi estas identa en ĉiuj sektoroj, tiu miliardo kaj duono da pundoj atingis 1,75 miliardojn da pundoj en 2004, kio egalas al 2,59 miliardoj da eŭroj, ĉi tie rondigitaj al 2,5 miliardoj da eŭroj, por eviti ĉiun eraron, kiun povus kaŭzi la utiligo de tro malfavora valorkurzo de la pundo. [-piednoto 63-]
Cependant, il ne faut pas perdre de vue que même en l’absence d’une domination de la langue anglaise, un certain montant de biens et services liés à cette langue seraient de toute façon vendus. C’est donc une portion de ce montant de 2,5 milliards d’Euros qui doit ici être prise en compte. On retiendra ici une part de 75%, basée sur le fait, discuté plus en détail ci-après, que la surreprésentation de la traduction et de l’interprétation depuis et vers l’anglais, sur le marché européen, est de cet ordre. En conséquence, les « marchés privilégiés » valent, dans l’estimation délibérément prudente retenue ici, € 1,875 md par année.	Tamen ni ne forgesu, ke eĉ dum malesto de domino de la angla lingvo, iu kvanto da varoj kaj servoj ligitaj al tiu lingvo ja estus venditaj. Estas do parto de tiu sumo de 2,5 miliardoj da eŭroj, kiu ĉi tie estu konsiderinda. Oni retenos proporcion de 75%, bazitan sur la fakto diskutota pli detale poste, ke la superreprezentado de la tradukado kaj interpretado, el kaj al la angla en la eŭropa merkato, estas je tiuj skaloj de grando. Do la “privilegiitaj merkatoj” valoras, en la intence prudenta taksado ĉi tie retenita, 1,875 miliardojn da eŭroj jare.
Il convient toutefois de confronter ce chiffre aux 13 milliards d’Euros que « rapporte » chaque année la langue anglaise au royaume, selon le gouvernement britannique (cité par Phillipson, 2003: 77)64. Malgré l’écart qui apparaît à première vue, ce dernier montant est compatible avec les € 2,5 md pour une raison simple: c’est que la dépense donne lieu à un effet d’entraînement, dit effet multiplicateur, du type de ceux que l’on prend en compte pour estimer l’impact économique total d’un projet d’infrastructure, par exemple. Dans la mesure où la valeur empirique de tels multiplicateurs se situe fréquemment aux alentours de 2,5 à 3, il est probable que le montant de € 13 md signalé par Phillipson soit le produit d’un multiplicateur d’une valeur standard et d’un montant initial supérieur aux € 2,5 md indiqués par le British Council ; cette estimation du British Council est donc, selon toute probabilité, inférieure au total des dépenses directes. Cela étant, quel que soit le montant exact de celles-ci, elles doivent être multipliées par un multiplicateur.	Indas tamen konfronti tiun ciferon kun la 13 miliardoj da eŭroj, kiujn «enspezigas» ĉiun jaron la angla lingvo al la ŝtato, laŭ la brita registaro (cititaj de Phillipson, 2003: 77) [-piednoto 64-]. Malgraŭ la diferenco, kiu aperas unuavide, tiu lasta sumo estas akordigebla kun la 2,5 miliardoj da eŭroj pro simpla motivo: tio estas, ke la elspezo okazigas neĝbulan efikon, nomitan obliganta efiko, de la sama speco kiel tiuj, kiujn oni enkalkulas ekzemple por taksi la tutan ekonomian efikon de infrastruktura projekto. Ĉar la praktika valoro de tiaj obligantoj ofte situas ĉirkaŭ 2,5 ĝis 3, estas probable, ke la sumo de 13 miliardoj da eŭroj menciitaj de Phillipson estas la produto de obliganto kun norma valoro kaj komenca sumo superanta la 2,5 miliardojn da eŭroj indikitajn de British Council; tiu takso de British Council estas do, laŭ ĉiu probableco, malpli alta ol la totalo de la rektaj elspezoj. Do, kiuj ajn estas la precizaj sumoj, ili estas multiplikendaj per obliganto.
Le chiffre de € 13 md que rapporte Phillipson, publié sur le site gouvernemental officiel et accessible en 2001, mérite donc aussi d’être pris en compte. En admettant, faute d’information complémentaire, qu’il était exprimé en Euros courants, il est raisonnable de supposer qu’au cours des quatre dernières années, le taux de croissance nominal du secteur n’a pas été inférieur à celui de l’ensemble de l’économie britannique. Étant donné une croissance, entre 2001 et 2004, de 16,7% du PIB nominal au Royaume-Uni, on obtient un montant de l’ordre de € 15,2 md. En l’absence d’informations sur les modalités d’estimation retenues par la source gouvernementale citée par Phillipson, on arrondira ce montant, par prudence, à € 15 md.[65] Une partie de la demande de biens et services qui s’adresse au Royaume-Uni est issue de pays non-Européens (encore que ceux-ci soient susceptibles de se tourner davantage vers les États-Unis) ; il est donc logique de préférer un ordre de grandeur plus modeste. L’Europe des 25 représentait, en 2004, 58,1% du total des exportations de biens du Royaume-Uni, sa part dans les exportations de biens et services n’étant, par contre, pas indiquée. [66] Arrondissons ce taux à 60%, pour tenir compte du fait que pour des raisons de relative proximité géographique, des services tels que cours de langue et séjours linguistiques seront, plus que proportionnellement, consommés par des résidents d’autres pays membres de l’Europe des 25 ; nous admettrons donc que ce pourcentage de 60% s’applique à la vente de l’ensemble des biens et services liés à langue anglaise, ce qui ramène le total à € 9 md. À nouveau, il convient de se rappeler aussi qu’une partie de ce montant existerait de toute façon, même si la langue anglaise ne jouissait pas d’une position dominante. En reprenant le taux de 75% annoncé ci-dessus, on peut, en application du même principe de précaution, retenir un montant de € 6,75 md.	Indas ankaŭ konsideri la ciferon de 13 miliardoj da eŭroj, kiun raportas Phillipson, publikigita en la oficiala registara retejo kaj trovebla en 2001. Supozante, pro manko de informo, ke ĝi estis notita en aktualaj eŭroj, estas prudente supozi, ke dum la lastaj kvar jaroj, la procento de nominala kresko de la sektoro, ne estis malplia ol tiu de la tuta brita ekonomio. Konsiderante kresko de 16,7% de la nominala Malneta Enlanda Produto (MEP) en Britio, inter 2001 kaj 2004, oni obtenas sumon proksiman al 15,2 miliardoj da eŭroj. Pro manko de informoj pri la uzitaj taksadaj metodoj de la brita registara fonto citita de Phillipson, oni prudente rondigu la sumon je 15 miliardoj da eŭroj.[-piednoto 65-] Parto de la demando de varoj kaj servoj direktita al Britio venas el ne-eŭropaj landoj (kvankam tiuj pli kapablus turni sin al Usono); estas do logike preferi skalon de grando pli modestan. EU-25 reprezentis, en 2004, 58,1%-n de la totalo da eksportoj de varoj de Britio, ĝia parto en la eksportado de varoj kaj servoj tamen ne estis indikita.[-piednoto 66-] Ni rondigu tiun procenton al 60% por enkalkuli la fakton, ke pro motivoj de relativa proksimeco geografia, servoj kiaj lingvaj kursoj kaj lingvaj gastadoj estas, pli ol proporcie, uzitaj de enloĝantoj de aliaj membroŝtatoj de EU-25; ni akceptos do, ke tiu procentaĵo de 60% aplikiĝas al la vendo de la tuto de varoj kaj servoj ligitaj al la angla lingvo, kio portas la totalon al 9 miliardoj da eŭroj. Denove konvenus memorigi, ke parto de tiu sumo ĉiukaze ekzistus, eĉ se la angla lingvo ne profitus dominantan pozicion. Reprenante la procenton de 75% anoncita supre oni povas, aplikante la saman principon de prudento, konservi sumon de 6,75 miliardoj da eŭroj.
Il se pose ensuite la question suivante: quelle est la contribution de la France à ces 6.75 milliards d’Euros ? Pour ceci, il faudrait connaître la part des Français dans la consommation totale de biens et services liés à la langue anglaise. Vu que la France et la Belgique francophone représentent, démographiquement, environ 14% de la population de l’Europe des 25, leur contribution vaut quelque 945 millions d’Euros par année pour l’économie britannique.	Sekve leviĝas jena demando: kiu estas la kontribuo de Francio en tiuj 6,75 miliardoj da eŭroj? Por tio, oni devus koni la parton de la francoj en la entuta konsumo de varoj kaj bienoj ligitaj al la angla lingvo. Ĉar Francio kaj franclingva Belgio reprezentas demografie proksimume 14%n de la populacio de Eŭropo-25, ilia kontribuo valoras ĉirkaŭ 945 milionojn da eŭroj jare por la brita ekonomio.
Tous les chiffres discutés ici reflètent donc, fût-ce très approximativement, la situation actuelle – quand bien même, on l’a dit, ils sont sans doute en dessous de la réalité. Le montant de ces transferts serait certainement supérieur si l’on adoptait le scénario du « tout-à-l’anglais », puisqu’il renforce et institutionnalise la légitimité supérieure de l’anglais par rapport à toute autre langue. En attendant une analyse plus approfondie, il est impossible de risquer des hypothèses à cet égard. On admettra donc – optant une fois de plus pour la prudence – que ces chiffres correspondent aux transferts qui résulteraient de l’adoption du « tout-à-l’anglais ».	Ĉiuj ĉi tie diskutitaj ciferoj do respegulas, kvankam tre prokismume, la nunan situacion – eĉ se ili eble estas, kiel dirite, malpli altaj en realo. La sumo de tiuj transpagoj certe iĝus pli alta, se oni sekvus la scenaron “tutanglan”, ĉar ĝi plifortigas kaj instituciigas la superan legitimecon de la angla rilate al ĉiu alia lingvo. Atendante pli detalan analizon, maleblas riski hipotezon tiurilate. Oni akceptos do – refoje elektante prudentecon – ke la ciferoj respondas al transpagoj, kiuj rezultus el la alpreno de la “tutangla” scenaro.
Ceci soulève toutefois une difficulté conceptuelle, qui est celle du point de référence. Nous avons vu qu’une partie de cette fourniture de biens et services en anglais et pour l’apprentissage de l’anglais aurait lieu de toute façon, même si l’anglais n’était pas en position hégémonique. Mais l’Allemagne, la France, l’Espagne, et aussi, à une échelle plus modeste, la Suède ou la Hongrie, vendent des services linguistiques concernant leurs langues nationales respectives. Dans ce qui suit, et compte tenu du fait que les ordres de grandeur retenus pour les transferts en faveur de l’anglais pèchent certainement par défaut, on ne retranchera pas du bilan net de ce scénario les transferts dont bénéficie la France en résultat du statut international de la langue française. On rappellera en outre qu’à mesure que s’affirme la préséance de l’anglais, l’avance du français par rapport à des langues tierces (allemand et espagnol notamment) ne peut que s’amenuiser.[67] Néanmoins, on pourrait fort bien envisager, dans le cadre d’une analyse plus approfondie, d’opérer une correction supplémentaire: on déduirait alors des montants évoqués ci-dessus une estimation des transferts en direction de la France.	Tio tamen montras konceptan malfacilaĵon, kiu estas tiu de la referencpunkto. Ni vidis, ke parto de tiu livero de varoj kaj servoj en la angla aŭ por lernado de la angla, ĉiukaze ankaŭ okazus, eĉ se la angla ne estus en hegemonia pozicio. Sed Germanio, Francio, Hispanio kaj ankaŭ je pli modesta skalo Svedio aŭ Hungario vendas lingvajn servojn koncerne siajn respektivajn naciajn lingvojn. En tio, kio sekvas estas enkalkulita la fakto, ke la skaloj de grando retenitaj por la transpagoj favoraj al la angla certe pekas pro manko, oni ne deprenas el la neta bilanco, la transpagojn kiujn profitas Francio rezulte de la internacia statuso de la franca lingvo. Oni krome memorigos, ke laŭgrade la angla supereco firmiĝas, la progreso de la franca rilate aliajn lingvojn (nome la germana kaj hispana) povas nur malpliiĝi.[-piednoto 67-] Malgraŭ tio, okaze de pli detala analizo, oni povus tre bone konsideri kroman korekton: oni tiukaze dekalkulus parton de transpagoj al Francio, de la sumoj priparolataj ĉi-supre.
Qu’en est-il, à présent, des autres scénarios ? Par définition, le scénario 3 (espéranto) ne donne lieu à aucun marché privilégié de ce type, puisque aucun pays ne disposerait d’un avantage décisif dans la fourniture de services linguistiques liés à l’espéranto. Le scénario 2 (plurilinguisme) est à situer dans une zone intermédiaire, puisqu’il implique une répartition de la communication sur plusieurs langues parmi lesquelles il probable que l’anglais jouisse d’un poids supérieur à celui qui devrait lui revenir d’un simple point de vue démolinguistique, soit environ 14% (ce qui correspond grosso modo à la part des anglophones natifs dans l’Europe des 25), d’autant plus que sous les hypothèses faites ici, l’anglais serait avec le français et l’allemand l’une des trois langues à bénéficier d’un statut privilégié. Toutefois, ce qui compte du point de vue de cette étude, c’est la mesure dans laquelle un tel transfert en faveur des biens et services liés à la langue anglaise dépasserait le transfert qui s’opérerait en faveur des biens et services liés à la langue française. Dans un environnement linguistique qui promeut sérieusement et activement le plurilinguisme – tel qu’on l’a esquissé plus haut – les transferts nets entre deux grandes langues seraient négligeables. Par contre, il resterait positif de l’ensemble des « petites » vers l’ensemble des « grandes » langues, et tout particulièrement le trio anglais-françaisallemand.	Kiel nuntempe statas la aliaj scenaroj? Per difino la scenaro 3 (Esperanto) okazigas nenian privilegiitan merkaton tiuspecan, ĉar neniu lando disponus decidigan avantaĝon en la liverado de lingvaj servoj ligitaj al Esperanto. La scenaro 2 (plurlingvismo) troviĝas en meza zono, ĉar ĝi implicas dispartigon de la komunikado en plurajn lingvojn, inter kiuj estas probable, ke la angla pezus pli ol tio, kion ĝi meritus pro simpla lingvo-demografia vidpunkto, kiu estas proksimume 14% (kio pli malpli respondas al la proporcio de la denaskaj angloj en Eŭropo-25), des pli, ke pro la ĉi tie starigitaj hipotezoj, la angla estus kun la franca kaj la germana unu el la tri lingvoj profitantaj el privilegiita statuso. Tamen, kio gravas el la vidpunkto de ĉi-studo, estas la grado laŭ kiu tia transpago favora al varoj kaj servoj ligitaj al la angla lingvo superus la transpagon okazantan favore al la varoj kaj servoj ligitaj al la franca lingvo. En lingva situacio, kiu serioze kaj aktive kuraĝigas la plurlingvismon – tia, kian ni skizis supre – la netaj transpagoj inter du grandaj lingvoj estus neglektindaj. Male, ĝi restus pozitiva, de la aro de “malgrandaj” lingvoj, al la aro de la “grandaj”, kaj precipe al la triopo angla-franca-germana.
L’économie d’effort dans la communication Certaines des questions qui se posent ici sont conceptuellement assez similaires à celles que l’on vient de traiter dans le cadre des « marchés privilégiés ». Il s’agit toutefois ici du phénomène suivant: selon l’environnement linguistique vers lequel on s’oriente et, par conséquent, selon les modalités correspondantes de communication internationale, tous les interlocuteurs n’auront pas le même effort à fournir.	La ekonomio de peno en la komunikado Iuj el la demandoj ĉi tie starigitaj, koncepte iom similas al tiuj ĵus pritraktitaj kadre de la “privilegiitaj merkatoj”. Ĉi tie temas tamen pri jena fenomeno: depende de la lingva situacio, al kiu oni sin direktas, kaj do depende de la respondaj kondiĉoj de internacia komunikado, ĉiuj interparolantoj ne devos liveri la saman studopenon..
Commençons à nouveau par le scénario 1, c’est-à-dire le « tout-à-l’anglais »: dans ce cas, la majorité, voire l’intégralité de la communication entre personnes de langues maternelles différentes aurait lieu en anglais. Par conséquent, les anglophones n’ont pas besoin de traduire dans leur langue les messages émis par des non-anglophones, pas plus qu’ils n’ont besoin de traduire vers d’autres langues les messages qu’ils émettent ; cet effort est par contre incontournable par tous les autres, pour autant qu’ils veuillent être compris.[68]	Ni denove komencu ĉe la scenaro 1, tio estas la “tutangla”: ĉi-kaze la plejmulto, eble la tuto de la komunikadoj inter personoj de malsama gepatra lingvo okazus en la angla. Do la anglalingvanoj ne bezonus traduki en sian lingvon la mesaĝojn elsenditajn far la neanglalingvanoj, same ili ne bezonus traduki en aliajn lingvojn la mesaĝojn, kiujn ili elsendas; tiu peno kontraŭe estas neevitebla por ĉiuj aliaj, se ili volas esti komprenataj.[-piednoto 68-]
Pour situer, ne fût-ce que très approximativement, les montants que cela implique, on peut partir d’une étude réalisée dans le cadre du programme européen MLIS (ASSIM, 2000). Ce que sa version française appelle executive summary indique que le marché des services de traduction et d’interprétation représentait en 1997 un montant de 3,75 milliards d’Euros. En admettant que la croissance du secteur a, sur la période 1997-2004, suivi celle du PIB nominal dans l’Europe des 15, soit 33,7% d’accroissement,[69] la valeur nominale actuelle de ce marché serait de l’ordre de € 5,014 md.	Por taksi, eĉ nur tre proksimume, la sumojn, kiujn tio implicas, oni povas eliri el studo realigita kadre de la eŭropa programo MLIS (ASSIM, 200). Tio, kion ĝia franclingva versio nomas “executive summary” indikas, ke la merkato de la tradukaj kaj interpretadaj servoj reprezentis en 1997 sumon de 3,75 miliardoj da eŭroj. Akceptante ke la kresko de la sektoro dum la periodo 1997-2004 sekvis tiun de la nominala MEP en EU-15, tio estas 33,7% da kresko, [-piednoto 69-] la nuna nominala valoro de tiu merkato estus proksimume 5,014 miliardoj da eŭroj.
Cependant, ce chiffre doit encore être ajusté pour tenir compte de l’accroissement du marché à prendre en compte avec l’élargissement de l’Union de 15 à 25 membres. Ceci représente, selon les données Eurostat, un accroissement de la population de l’Union de 19,3%. Ces nouveaux segments de marché étant moins riches que les autres, il ne faut pas forcément s’attendre à ce que le volume du marché de la traduction et de l’interprétation augmente strictement en proportion de l’accroissement démographique. Par conséquent, et compte tenu du fait que le PIB moyen par tête dans les nouveaux États membres peut être estimé, toujours selon Eurostat (en parité des pouvoirs d’achat), à un peu moins 50% du PIB moyen par tête de l’Europe des 15, on admettra ici un accroissement du volume du marché de 10%, soit une taille du marché européen de la traduction et de l’interprétation de € 5,515 md courants en 2004.	Tamen, oni alĝustigu tiun ciferon por enkalkuli la kreskon de la merkato pro la plivastigo de la EU-15 al 25 membroj. Tio ĉi reprezentas, laŭ la datumoj Eŭrostat, kreskon de la populacio de la unio de 19,3%. Ĉar tiuj novaj merkataj segmentoj estas malpli riĉaj ol la aliaj, oni ne necese antaŭvidu, ke la enhavo de la tradukada kaj interpretada merkato plialtiĝu strikte proporcie kun la demografia kresko. Do, kaj enkalkulante la fakton, ke la mezuma MEP je kapo en la novaj membroŝtatoj povas esti estimata, ĉiam laŭ Eurostat (en ekvilibro kun la aĉetpovoj), je iom malpli ol 50% de la mezuma MEP je kapo de EU-15, oni akceptos ĉi tie kreskon de la merkata enhavo de 10%, tio estas eŭropa merkatgrando de 5,515 miliardoj da eŭroj laŭ 2004-valoro.
Ce marché se répartit sur un certain nombre de langues et, pour chaque langue, il faut distinguer la traduction et l’interprétation depuis cette langue et vers cette langue.	Tiu merkato dispartiĝas en certan nombron da lingvoj kaj por ĉiu lingvo, oni distingu la tradukadon kaj interpretadon el kaj al tiu lingvo.
Afin de s’approcher d’une estimation des transferts occasionnés par le scénario du « tout-à-l’anglais », il convient d’identifier la part de marché qui est dévolue aux traductions depuis et vers l’anglais, au-delà de ce qu’elle serait si l’anglais ne bénéficiait pas d’une position hégémonique. On peut considérer que cette part « normale » devrait correspondre au poids démographique de l’anglais comme langue maternelle dans l’Europe des 25, soit quelque 14%. Or la part de la traduction depuis l’anglais et vers l’anglais est assurément plus élevée. À ma connaissance, il n’existe pas de données systématiques sur le sujet ; cependant, les ordres de grandeur de 50% à 60% indiqués par les interlocuteurs du domaine de la traduction et de l’interprétation avec lesquels des contacts ont été pris pour la réalisation de cette étude convergent, et sont en phase avec une étude publiée en 1999 par l’OFIL qui fait référence, sans plus de précision, aux « estimations de la Commission de l’Union européenne », données se rapportant à l’année 1992. [70] La part de l’anglais comme langue-cible serait de 50% (sur l’ensemble des langues-cibles). Par conséquent, on peut admettre, faute d’informations plus détaillées, que c’est d’un pourcentage situé entre 50% et 60% qu’il convient de déduire la part « normale » de 14%. Pour les besoins de cette étude, on retiendra donc un « excès » dû au statut dominant de l’anglais de l’ordre de 40% de la taille totale du marché, soit, très approximativement, quelque € 2,2 md.71	Por alproksimiĝi al taksado de la transpagoj okazigitaj far la scenaro “tutangla”, necesas identigi la parton de merkato transirintan al la tradukoj el kaj al la angla, preter tiu, kiu ĝi estus, se la angla ne profitus hegemonian pozicion. Oni rajtas konsideri, ke tiu “normala” parto devus respondi al la demografia pezo de la angla kiel gepatra lingvo en EU-25, tio estas ĉirkaŭ 14%. Nu, la parto de la traduko el la angla kaj al la angla estas certe pli alta. Miascie ne ekzistas sistemaj datumoj pri tiu temo; tamen la ordoj de grando de 50% ĝis 60% indikitaj de la interparolantoj el la kampo de la tradukado kaj interpretado, kun kiuj estis kontaktoj por la realigo de ĉi-studo, konverĝas kaj akordiĝas kun studo publikigita en 1999 de OFIL, kiu referencas sen plia precizo je “taksadoj de Eŭropunia Komisiono” datumoj pri la jaro 1992. [-piednoto 70-] La parto de la angla kiel cellingvo estus 50% (el la tuto de la cellingvoj). Do oni povas akcepti pro manko de pli detalaj informoj, ke tio estas procentaĵo kiu situas inter 50% kaj 60% kiun konvenas subtrahi el la “normala” parto de 14%. Por la bezonoj de ĉi-studo, oni do konservos «eksceson» pro la dominanta statuso de la angla en ordo de 40% de la tuta grando de la merkato, tio estas, tre proksimume, ĉirkaŭ 2,2 miliardoj da eŭroj. [-piednoto 71-]
Notons au passage que le ratio (0,54-0,14)/0,54 ≅ 0.74 peut s’interpréter comme un indicateur de surreprésentation de l’anglais ; c’est lui qui est à la base du taux de 0,75% appliqué plus haut afin d’estimer quelle est la part réellement « privilégiée » du marché des biens et services de langue anglaise.	Inter krampoj, ni notu, ke la proporcio (0,54-0,14)/0,54 ≅ 0.74 estas interpretebla kiel indikilo de superreprezentado de la angla; ja ĝi estas ĉebaze de la procentaĵo de 0,75% supre aplikita por taksi la realan parton “privilegiitan” de la merkato de varoj kaj servoj de la angla lingvo.
On pourrait penser à première vue qu’il convient de diviser ce montant par deux pour ne considérer qu’une direction de traduction et d’interprétation. Pourtant, ce sont bien les deux flux qu’il convient de prendre en compte, car si la communication était égalitaire, les interlocuteurs de langue maternelle anglaise devraient financer des services de traduction et d’interprétation depuis leur langue et vers leur langue, exactement comme les locuteurs d’autres langues. Le point de référence est donc bien le poids démolinguistique des anglophones, et c’est l’intégralité de ces 2,2 milliards d’Euros qui leur est épargnée du fait du statut dominant de l’anglais. Il est hautement probable qu’en cas d’adoption du « tout-à-l’anglais », l’épargne ainsi réalisée par les anglophones serait plus importante encore. Toute prospective à ce sujet étant risquée, je me rabats sur l’hypothèse la plus prudente, en admettant que ce montant de € 2,2 md correspond, même dans le scénario de « tout-à-l’anglais », à l’économie que réaliseraient les acteurs de langue maternelle anglaise dans le contexte européen. Selon toute probabilité, le montant effectif serait très nettement supérieur.	Unuavide oni povus pensi, ke konvenas duonigi tiun sumon por nur konsideri unu direkton de tradukado kaj interpretado. Tamen, ja la du fluoj estas enkalkulendaj, ĉar se la komunikado estus egaleca, la interparolantoj de angla gepatra lingvo devus financi la tradukadajn kaj interpretadajn servojn el kaj al sia lingvo, precize kiel la parolantoj de aliaj lingvoj. La referenca punkto do ja estas la lingvo-demografia pezo de la angloparolantoj, kaj estas la tuto de tiuj 2,2 miliardoj da eŭroj, kiujn ili ŝparas per la fakto de la superreganta statuso de la angla. Estas ege probable, ke kaze de alpreno de la “tutangla”, la ŝparo tiel realigata de la anglalingvanoj iĝus ankoraŭ pli grava. Ĉar ĉiu prognozo ĉi-rilate estas riska, mi kontentiĝas per la plej prudenta hipotezo, akceptante ke tiu sumo de 2,2 miliardoj da eŭroj respondas, eĉ en la scenaro de “tutangla”, al la ŝparo, kiun realigus la anglaj denaskuloj en la eŭropa kunteksto. Laŭ ĉiu probablo la reala sumo ege superus ĝin.
Supposons à présent que tous les acteurs de l’Union (individus, entreprises, collectivités publiques, associations) participent de façon à peu près égale à la communication ; dès lors, le poids de chaque communauté linguistique dans cette communication totale reflète son poids démographique. Comme la France et la Belgique francophone représentent environ 14% de la population de l’Union, les acteurs anglophones sont redevables aux francophones de quelque 308 millions d’Euros annuellement au titre de l’économie d’effort dans la communication entre francophones et anglophones.	Nun ni supozu, ke ĉiuj agantoj de la unio (individuoj, entreprenoj, publikaj socioj, asocioj) partoprenas proksimume egalparte en la komunikado; tiam, la pezo de ĉiu lingva socio en tiu entuta komunikado respegulas ties demografian pezon. Ĉar Francio kaj franclingva Belgio reprezentas ĉirkaŭ 14% de la populacio de la unio, la anglalingvanoj ŝuldas al la franclingvanoj ĉirkaŭ 308 milionojn da eŭroj jare pro ekonomio de peno en la komunikado inter franclingvanoj kaj anglalingvanoj.
Le scénario 3, à nouveau, fait automatiquement disparaître tout transfert de ce type, puisque chacun devra consentir un effort symétrique pour la traduction et l’interprétation de messages entre sa langue maternelle et l’espéranto. Le scénario 2 représente, comme à l’égard des « marchés privilégiés », une solution intermédiaire. Dans la mesure où un environnement plurilingue réalisable accorderait un poids relativement plus important à quelques « grandes » langues (selon nos hypothèses concernant ce scénario, il s’agirait de l’anglais, du français et de l’allemand), il autoriserait sans doute les locuteurs de ces grandes langues à s’épargner certains efforts. Toutefois, les transferts entre grandes langues seraient sans doute négligeables, et l’on supposera que le bilan net pour la France ou les francophones, au titre de ce type de transfert, serait égal à zéro dans ce cas de figure.	En la scenaro 3, denove, ĉiu tiuspeca transpago aŭtomate malaperas, ĉar ĉiu devos konsenti pri simetria peno por la tradukado kaj interpretado de mesaĝoj inter sia gepatra lingvo kaj Esperanto. La scenaro 2 reprezentas, kiel vidite por la “privilegiitaj merkatoj”, mezan solvon. Laŭgrade ke realigebla plurlingva situacio konsentus doni relative pli gravan pezon al iuj “grandaj” lingvoj (laŭ niaj hipotezoj koncerne tiun scenaron, temus pri la angla, la franca kaj la germana), ĝi sendube ebligus al la parolantoj de tiuj grandaj lingvoj ŝpari al si certajn penojn. Tamen la transpagoj inter grandaj lingvoj sendube estus neglekteblaj, kaj oni supozos, ke la neta bilanco por Francio aŭ la franclingvanoj koncerne tiun specon de transpago kaj en tiu specifa kazo, estus nula.
L’économie d’effort dans l’enseignement des langues étrangères Tout le monde n’a pas les mêmes besoins de compétences linguistiques selon l’environnement linguistique choisi. Si la maîtrise d’une ou deux autres langues étrangères à un niveau élevé est considérée comme une nécessité pour les Finnois ou les Slovènes, elle semble l’être d’autant moins que l’on appartient à une communauté linguistique de taille importante. Ceci se vérifie dans le fait, examiné de plus près ci-dessous, que le système scolaire anglais et gallois (à distinguer des systèmes écossais et nord-irlandais) pose des exigences nettement moindres aux élèves en termes d’acquisition des langues étrangères. Ce qui compte ici, toutefois, c’est la mesure dans laquelle cet effort est inférieur à celui qu’il devrait être dans d’autres cas. Par souci de simplification, on prendra comme référence l’actuel système français d’enseignement des langues étrangères, dont nous avons résumé les caractéristiques essentielles par un tableau dans l’Annexe A3.	La ŝparo de peno en la instruado de fremdlingvoj Ĉiu ne havas la samajn bezonojn pri lingvaj kompetentoj, depende de la elektita lingva situacio. Se la regado de unu aŭ du aliaj fremdlingvoj je alta nivelo estas konsiderata kiel neceso por la finnoj aŭ slovenoj, ĝi ŝajnas esti des malpli alta, ju pli granda la lingva komunumo al kiu oni apartenas. Tio estas konstatebla per la fakto pli detale ekzamenita sube, ke la instruadosistemoj angla kaj kimra (distingendaj de la sistemoj skota kaj nord-irlanda) postulas klare malpli al la lernantoj pri akiro de fremdlingvoj. Kio gravas ĉi tie estas la grado, laŭ kiu tiu peno estas malsupera al tiu, kiu ĝi devus esti en aliaj kazoj. Por simpligi, oni prenos kiel referencon la aktualan francian fremdlingvan instrusistemon, pri kiu ni resumis la esencajn proprecojn per tabelo en Aldonaĵo A3.
Sur cette base, on peut estimer l’investissement total pour l’enseignement des langues étrangères en France à quelque 8,235 milliards d’Euros par année. Ce montant suppose deux simplifications qui sont supposées s’annuler l’une l’autre dans un large mesure: d’un côté, on a négligé le fait que le pourcentage de collégiens et de lycéens étudiant une deuxième langue étrangère était, dès la quatrième, inférieur à 100% (avec des taux variant de 86,4% à 98,1% en 2003-2004) ; à l’inverse, on n’a pas tenu compte du fait qu’un certain pourcentage (non précisé sur le site Internet de la DEP) de lycéens étudient une troisième langue étrangère, et que 11% des élèves inscrits en BEP, CAP ou Bac professionnel en étudient une deuxième. Comme il est probable que ces deux derniers effets excèdent le second, notre estimation finale du coût total de l’enseignement des langues étrangères en France, soit environ € 8,235 md, est sans doute légèrement en dessous de la réalité. Le détail des estimations est fourni dans le tableau 3.	Sur tiu bazo, eblas taksi la tutan investon por la instruado de fremdlingvoj en Francio je ĉirkaŭ 8,235 miliardoj da eŭroj jare. Tiu sumo supozigas du simpligojn, kiuj estas supozitaj grandparte nuliĝi inter si: unuflanke oni neglektis la fakton, ke la procentaĵo da kolegianoj kaj liceanoj studantaj duan fremdlingvon estis, ekde la kvara jaro, malpli ol 100% (la procentaĵoj variis de 86,4% ĝis 98,1% en 2003-2004); inverse oni ne enkalkulis la fakton, ke iu procentaĵo (ne precizigita en la interretejo de DEP) da liceanoj studis trian fremdlingvon, kaj ke 11% de la lernantoj enskribitaj en BEP, CAP aŭ Bac profesia studas duan. Ĉar probablas, ke tiuj lastaj du efikoj superas la duan, nia fina takso pri la totala kosto de la fremdlingva instruado en Francio, tio estas ĉirkaŭ 8,235 miliardoj da eŭroj, estas sendube iom sub la realo. La detalo de la taksadoj troviĝas en tabelo 3.
<img style="width: 472px; height: 813px;" alt="" src="Grin06tab3.jpg">	TABELO 3: INSTRUADO DE FREMDLINGVOJ EN FRANCIO (PRIMARA: 1999-2000 ; ALIAJ: 2003-2004) LERNOJARA PARTO HORARO DE L.E. ELSPEZO/LERNANTO EFFECTIFS ELSPEZO ENTUTA CP 0,058 261,3 783532 204736911 CE1 0,058 261,3 822422 214898868 CE2 0,067 304,9 797725 243226352 CM1 0,067 304,9 793648 241983275 CM2 0,067 304,9 801511 244380703 Totalo primaraXX 1.149.226.111 Totalo primara (×1.024)72 1.176.807.538 Sesa 0,148 1058 821653 869308874 Kvina 0,135 965 801084 773046060 Kvara 0,123 1630 818337 1333889310 Tria 0,105 1509 794116 1198321044 Totalo Kolegia 4.174.565.288 Dua 0,193 1882 533489 1004026298 Primara 0,158 1540 487872 751322880 Fina 0,147 1433 489111 700896063 Totalo Licea 2.456.245.241 BEP/CAP/Bac Pro 0,061 614 695452 427007528 Totalo BEP/CAP/Bac Pro 427.007.528 Elspezo entuta (€) 8.234.625.595 Fontoj: datumoj DEP (Direction de l'évaluation et de la prospective = Estraro de la taksado kaj Prospektado), (http://www.education.gouv.fr/stateval/default.htm) kaj programoj kaj horaraj kradoj de la diversaj formalaĵoĉenoj de la franca instrua sistemo, programoj kaj disponeblaj horaroj en la pedagogia retejo de la ministerio de nacia edukado (http://eduscol.education.fr/). Ciferoj por la jaro 2003-2004 temantaj pri la sekundaraXX (Kolegio, Liceo kaj Sekundara ciklo profesia) kaj por la jaro 1999-2000 temante pri la primara. Korekto de primaraj ciferoj: enkalkulinte demografian kreskon de 2,4% inter 1999-2000 kaj 2003-2004.
Les données valant pour 2004 (ou ayant fait, dans le cas du primaire, l’objet d’une extrapolation pour 2004 à partir des données de 1999), il convient de diviser le montant total obtenu de € 8.234.625.595 par la population résidente de cette même année [73], soit 59.900.700, pour obtenir une dépense par habitant et par an, pour l’enseignement des langues étrangères, d’un peu plus de € 137. Par ailleurs, ce montant de quelque 8,23 milliards d’Euros équivaut à 10% de la dépense éducative totale, tertiaire non-compris. Ce chiffre coïncide exactement avec les estimations réalisées en Suisse une dizaine d’années auparavant.	Ĉar la datumoj validas por 2004 (aŭ kaze de la elementa lernejo, kiuj estis, por 2004, eksterpolitaj el la datumoj de 1999), konvenas dividi la tutan obtenitan sumon de 8 234 625 595 da eŭroj per la populacio enloĝanta dum tiu sama jaro [-piednoto 73-], tio estas 59 900 700, por obteni elspezon je enloĝanto jare por la instruado de fremdlingvoj, iom pli ol 137 da eŭroj. Cetere, tiu sumo de ĉirkaŭ 8,23 miliardoj de eŭroj samvaloras kiel 10% de la tuta edukada elspezo, ne inkluzive de la tria sektoro. Tiu cifero precize kongruas kun la taksaĵoj faritaj en Svislando antaŭ deko da jaroj.
Dans le cas du système éducatif britannique, l’imprécision des données disponibles empêche, sous réserve d’une étude beaucoup plus approfondie, de fournir des estimations véritablement comparables. Dans une large mesure, le problème tient au fait que les langues étrangères sont devenues matière à option pour une proportion croissante des élèves du système anglais. Comme le relèvent Driscoll, Jones et Macrory: « […] 44% des écoles qui enseignent au KS2 [Key Stage 2: élèves de 7 à 11 ans] en Angleterre offrent des langues étrangères à leurs élèves. 35% de l’ensemble des écoles leur consacrent du temps d’enseignement. L’offre de langues étrangères, cependant, est moins étendue que ceci ne pourrait le laisser croire.	Kaze de la brita eduka sistemo, la malprecizo de la datumoj malebligas, rezerve de studo multe pli detala, liveri vere kompareblajn taksaĵojn. Ĝenerale, la problemo ekzistas pro la fakto, ke la fremdlingvoj iĝis nedevigaj por kreskanta proporcio de la lernantoj en la angla sistemo. Kiel montras Driscoll, Jones et Macrory: « […] 44% de la lernejoj instruantaj en la KS2 [-Key Stage 2: lernantoj aĝantaj inter 7 ĝis 11 jarojn-] en Anglio proponas fremdlingvojn al siaj lernantoj. 35% de ĉiuj lernejoj proponas lingvan instruadon. Tamen, la oferto de fremdlingvoj estas malpli vasta ol tio ĉi povus kredigi.
Seules 3% des écoles offrent à tous les élèves de tous les degrés un cours de langue étrangère de 20 à 30 minutes au moins une fois par semaine. En outre, seules 3 des écoles interrogées proposaient à tous les élèves des cours de 50 minutes ou plus par semaine. La durée de leçon la plus fréquente était de 20 à 30 minutes, avec une fréquence modale d’une fois par semaine. La nature et la quantité de l’offre peut également varier en fonction des groupes d’âges à l’intérieur du KS2. Les élèves plus âgés recevaient en général une instruction plus ciblée sur une durée plus longue. 14% de toutes les écoles ayant répondu à l’enquête ont indiqué que les élèves de 6ème année [de scolarité] avaient des leçons spécifiquement consacrées aux langues étrangères. 39% des enseignants du primaire étaient en faveur de consacrer davantage de temps à l’enseignement des langues étrangères. Les contraintes horaires étaient considérées comme un facteur important pour décider si les langues étrangères devaient figurer au programme. 27% des écoles qui avaient retiré les langues étrangères ont indiqué pour motif le manque de temps pour le faire. » (Driscoll, Jones et Macrory, 2004: 10, ma traduction).	Nur 3% de la lernejoj proponas al ĉiuj lernantoj de ĉiuj gradoj, fremdlingvan kurson de 20 ĝis 30 minutoj, almenaŭ unu fojon semajne. Krome nur 3 el la pridemanditaj lernejoj proponis al ĉiuj lernantoj kursojn de 50 minutoj aŭ pli semajne. La plejofta daŭro de leciono estis 20 ĝis 30 minutoj, kun mezuma frekvenco de unu fojo semajne. La naturo kaj la kvanto de la ofertoj povas ankaŭ varii laŭ la aĝogrupoj ene de la KS2. La pli aĝaj lernantoj ricevis ĝenerale instruadon pli fokusitan kaj pli longdaŭran. 14% el ĉiuj lernejoj respondintaj al la enketo indikis, ke la lernantoj de la sesa jaro [de lernodaŭro] havis lecionojn specife dediĉitaj al la fremdaj lingvoj. 39% de la instruantoj de la baza grado estis favoraj pri plia dediĉo al la instruado de fremdlingvoj. La horaraj postuloj estis konsiderataj kiel grava faktoro por decidi, ĉu la fremdlingvoj envenus en la programo. 27% de la lernejoj, kiuj forigis la fremdlingvojn, motivigis tion pro la manko de tempo.» (Driscoll, Jones et Macrory, 2004: 10, mia traduko).
Sur la base de cette même enquête, du document Language trends in 2004—KS4 du National Centre for Languages [74] et des données Eurydice,[75] on peut faire une estimation d’ensemble de la part des langues étrangères au key stages 2 (7 à 11 ans) et 4 (14 à 16 ans), sachant par ailleurs que le key stage 3 (11 à 14 ans) est le seul pendant lequel l’enseignement d’une langue étrangère est obligatoire — avec toutefois un dosage extrêmement variable. Ceci complique notablement l’estimation de la part des langues étrangères dans les grilles horaires, sans compter que seul le nombre minimum d’heures dans l’horaire est fixé réglementairement ; la conversion entre heures d’horloge et heures d’instruction est également problématique, quoiqu’une moyenne de 50 minutes d’horloge par heure d’enseignement de matière semble être la norme. Les données du ministère britannique de l’éducation fournissent des chiffres sur la dépense totale, d’où on tire une dépense par élève, sur l’ensemble du système (KS1 à KS4) de 4.954 Euros par an.[76] On peut en tirer un tableau synoptique (tableau 4) qui permettra d’évaluer très approximativement l’effort réalisé en Angleterre pour l’enseignement des langues étrangères. Cependant, afin de tenir compte du fait que les dotations horaires sont réputées supérieures en Écosse et en Irlande du Nord, qui représentent à elles deux 11,3% de la population du Royaume-Uni, nous avons uniformément augmenté l’indicateur de la part horaire des langues étrangères dans la grille horaire de 10%, ce qui revient à supposer que les écoliers écossais et nord-irlandais ont, en moyenne, près du double d’heures de cours de langues étrangères que les élèves anglais et gallois. Ce chiffre ajusté est ensuite multiplié par les données sur les effectifs et les dépenses pour l’ensemble du Royaume-Uni.	Surbaze de tiu sama enketo, de la dokumento <span style="font-style: italic;">Language trends in 2004—KS4</span> de <span style="font-style: italic;">National Centre for Languages</span> [-piednoto 74-] kaj de la datumoj de Eurydice, [-piednoto 75-] oni povas fari entutan taksadon de la parto de la fremdlingvoj en la<span style="font-style: italic;"> key stages </span>2 (7 ĝis 11-jaraĝuloj) kaj 4 (14 ĝis 16-jaraĝuloj), sciante cetere ke la <span style="font-style: italic;">key stage 3</span> (11 ĝis 14-jaraĝuloj) estas la nura, dum kiu la instruado de fremdlingvoj estas deviga — tamen kun dozado ege varia. Tio ĉi ege komplikigas la taksadon de la parto de fremdlingvoj en la horaroj, sen enkalkuli, ke nur la minimuma nombro da horoj en la horaro estas fiksita en la regularo; la konvertado inter horloĝaj horoj kaj instruhoroj estas ankaŭ problema, kvankam mezumo de 50 horloĝaj minutoj je instruhoro ŝajnas la <span style="font-style: italic;"></span>normo. La datumoj de la brita ministerio pri edukado liveras ciferojn pri la entuta elspezo, el kiuj oni deduktas elspezon je lernanto, pri la tuto de la sistemo (KS1 ĝis KS4) de 4 954 eŭroj en jaro. [-piednoto 76-] Oni povas fari sinoptikan tabelon (tabelo 4), kiu ebligos tre proksimume taksi la penon realigitan en Anglio por la instruado de fremdlingvoj. Tamen, por enkalkuli la fakton, ke la horaj provizoj, estas konsideritaj superaj en Skotlando kaj en Nord-Irlando, kiuj reprezentas kune 11,3% de la populacio de Britio, ni uniforme plialtigis la indikilon de la horara parto de fremdlingvoj en la horaro per 10%, kio supozigas, ke la skotaj kaj nord-irlandaj lernantoj havas mezume ĉirkaŭ duoblon pli da kursohoroj pri fremdlingvoj ol la lernantoj anglaj kaj kimraj. Tiu alĝustigita cifero estas sekve multiplikita per la datumoj pri la kvantoj kaj la elspezoj pri la tuto de Britio.
<img style="width: 378px; height: 1066px;" alt="" src="Grin06Tab04.jpg">	TABELO 4: INSTRUADO DE FREMDLINGVOJ, BRITIOXX, ENTUTAJ ELSPEZOJ KAJ JE LERNANTO (2002-2003) Grupo da lernojaroj Dot. hebd. moy. L.E. (x 60 min.) Koncerna lernantoj (%) Mezuma eksponado al L.E..(x 60 min.) Horara parto L.E. (x 60 min.) Alĝustigo pri tuta UK Elsp. / lernanto por L.E. (€), UK (µ=4954) Kvanto (lineara mezumo) Entuta elspezo (€) ANGLIO KAJ KIMRIO KS1 0 -- 0 0 0 0 1.672.728 0 KS2 0,5 33 0,167 0.009 0.01 49.5 3.345.456 165.600.072 KS3 2,25 100 2,25 0.1125 0.124 614.3 2.509.592 1.541.642.366 KS4 1,5 66 1 0.05 0.055 272.5 1.672.278 455.695.755 Entuta elspezo 2.162.938.193
La dépense totale d’un peu plus de 2 milliards d’Euros, rapportée à la population du Royaume-Uni, revient à un dépense annuelle par habitant légèrement supérieure à € 36 (€ 36.25). La comparabilité entre les chiffres français, basés sur l’année 2003- 2004 avec les chiffres britanniques, basés sur l’année 2002-2003, n’est assurément pas parfaite ; cependant, à titre d’ordre de grandeur, on peut admettre que par rapport à la France, prise ici comme référence, le Royaume-Uni économise actuellement 100 Euros par habitant et par an du simple fait de la prédominance de l’anglais. Ceci représente environ 6 milliards d’Euros par année. L’économie pour l’ensemble des anglophones d’Europe vaut même 400 millions d’Euros supplémentaires, si l’on ajoute quelque 4 millions de résidants de la République d’Irlande.	Se oni komparas la entutan elspezon de iom pli ol 2 miliardoj da eŭroj, al la populacio de Britio, tio egalas jaran elspezon je loĝanto de iom pli ol 36 eŭroj (€ 36.25). La kompareblo inter la francaj ciferoj , bazitaj sur la jaro 2003-2004, kun la britaj ciferoj bazitaj sur la jaro 2002-2003, certe ne estas perfekta; tamen kiel skalon de grando, oni rajtas akcepti ke, rilate Francion, prenitan ĉi tie kiel referenco, Britio ŝparas nuntempe 100 eŭrojn je enloĝanto jare, pro la simpla fakto de la domino de la angla. Tio ĉi reprezentas ĉirkaŭ 6 miliardojn da eŭroj jare. La ŝparo por la tuto de la eŭropaj anglalingvanoj eĉ valoras pliajn 400 milionojn da eŭroj, se oni aldonas ĉirkaŭ 4 milionojn da enloĝantoj de la irlanda respubliko.
On fera ici l’hypothèse qu’en cas d’adoption du « tout-à-l’anglais », les pays anglophones ne réduiraient pas davantage leur effort d’enseignement des langues étrangères, tandis que les autres États, dont la France prise ici comme référence, n’augmenteraient pas le leur ; tout au plus admettrait-on que la première langue étrangère serait obligatoirement l’anglais (comme le recommande le Rapport de la Commission du débat national sur l’avenir de l’École), mais que l’effort financier total ne serait pas modifié. C’est là une hypothèse forte, puisque l’adoption du « tout-àl’anglais » accroîtrait certainement la pression pour la généralisation de l’anglais précoce. Néanmoins, dans la mesure où cette évolution pourrait s’accompagner d’une désaffection envers les autres langues étrangères, il n’est pas déraisonnable d’admettre, pour les besoins de cette étude, que le total resterait inchangé. Dès lors, on conservera, comme estimation (prudente) de la dépense pour l’enseignement des langues étrangères en France et au Royaume-Uni, en cas de « tout-à-l’anglais », les sommes de: <img style="width: 267px; height: 89px;" alt="" src="Grin06For05.jpg">	Oni faros ĉi tie la hipotezon, ke kaze de alpreno de la “tutangla” scenaro, la anglalingvaj landoj ne malpliigus plu sian penon pri fremdlingva instruado, dum la aliaj ŝtatoj, inter kiuj Francio estas ĉi tie prenita kiel referenco, ne pliigus sian; maksimume oni permesus, ke la unua fremdlingvo devige estus la angla (kiel rekomendas la Raporto de la Komisiono de la nacia debato pri la estonteco de la Instrusistemo), sed ke la financa peno ne estus modifita. Tio estas lima hipotezo, ĉar la alpreno de la “tutangla” certe kreskigus la premon por la ĝeneraligo de la frutempa anglalernado. Malgraŭ tio, laŭgrade ke tiu evoluo povus akompaniĝi de malinteresiĝo pri la aliaj fremdlingvoj, ne estas malsaĝe akcepti, por la bezonoj de ĉi-studo, ke la totalo restus neŝanĝita. Oni do konservos kiel (prudentan) takson de la elspezo por la instruado de fremdlingvoj en Francio kaj Britio, kaze de “tutangla” scenaro, la sumojn de <img style="width: 267px; height: 89px;" alt="" src="Grin06For05.jpg">
Qu’en est-il des autres scénarios ? À nouveau, la complexité de la comparaison va nous conduire à quelques simplifications fortes, dont l’essentiel a été exposé plus haut dans cette même section, notamment en ce qui concerne l’introduction de l’espéranto comme première langue étrangère. On admettra en outre que dans le scénario 2 (plurilinguisme), tous les pays font le même effort d’apprentissage des langues étrangères. Dans un scénario de plurilinguisme pur, on y lirait le résultat d’un positionnement égalitaire de tous les États membres. Dans la forme particulière de plurilinguisme que nous avons dû supposer afin d’être certains que l’apprentissage d’un nombre raisonnable de langues étrangères garantit toujours l’intercompréhension, il en va un peu différemment: en effet, les personnes de langue maternelle anglaise, française ou allemande pourraient se contenter d’apprendre une seule langue étrangère (faisant nécessairement partie de ce trio) pour avoir, au même titre que les autres résidents européens, la maîtrise de deux des trois langues du trio ; cette condition garantit l’intercompréhension directe dans tout sous-groupe d’Européens tirés au hasard, quel que soit leur nombre et leurs répertoires linguistiques. Pour simplifier, on admettra que le scénario du plurilinguisme suppose que même le Royaume-Uni, l’Irlande, la France, la Belgique francophone, le Luxembourg, l’Allemagne et l’Autriche enseignent deux langues étrangères à leurs résidents, en application du modèle « 1+2 » que recommandent Bruxelles et Strasbourg. On supposera donc ici que l’on en étudiera dans toute l’Europe au moins deux langues étrangères, partout avec le même degré d’efficience, c’est-à-dire avec la même dépense par tête pour le même résultat. On obtient donc (pour deux langues étrangères, c’est-à-dire en faisant abstraction de la possibilité d’en enseigner davantage):	Kio direblas pri la aliaj scenaroj? Denove, la komplekseco de la komparado kondukos nin al kelkaj simpligegoj, inter kiuj la ĉefaj estis prezentitaj supre en ĉi-sekcio, nome koncerne la enkondukon de Esperanto kiel unua fremdlingvo. Oni krome akceptos, ke en la scenaro 2 (plurlingvismo), ĉiuj landoj liveras la saman penon por lerni la fremdlingvojn. En scenaro de pura plurlingvismo, oni konsiderus tion la rezulton de egaleca rangigo de ĉiuj membroŝtatoj. Estas iom alie en la speciala formo de plurlingvismo, en kiu ni devis antaŭsupozi, por esti certaj ke la lernado de konvena nombro da fremdlingvoj ĉiam garantias la interkompreniĝon : fakte la personoj kun gepatra lingvo angla, franca aŭ germana povus kontentiĝi lerni ununuran fremdlingvon (nepre apartenantan al tiu triopo) por havi, same kiel la aliaj eŭropaj enloĝantoj, la regadon de du el tri lingvoj de la triopo; tiu kondiĉo garantias rektan interkompreniĝon en ĉiu subgrupo da eŭropanoj hazarde prenitaj, kiu ajn estas ilia nombro kaj iliaj lingvorepertuaroj. Por simpligi oni akceptos, ke la scenaro de plurlingvismo supozigas, ke eĉ Britio, Irlando, Francio, franclingva Belgio, Luksemburgo, Germanio kaj Aŭstrio instruas du fremdlingvojn al siaj loĝantoj laŭ apliko de la modelo « 1+2 », kiun rekomendas Bruselo kaj Strasburgo. Oni do supozos ĉi tie, ke oni studos en tuta Eŭropo almenaŭ du fremdlingvojn, ĉie kun la sama grado de efikeco, tio estas kun la sama elspezo je kapo por la sama rezulto. Oni do obtenos (por du fremdlingvoj, tio estas ignorante la eblon instrui pliajn):
<img style="width: 374px; height: 80px;" alt="" src="Grin06For06.jpg">b	<img style="width: 374px; height: 80px;" alt="" src="Grin06For06.jpg"> KLF2 F = KLF2 UK ≅ 8,235 miliardoj da eŭroj KLF3 F = KLF3 UK = 4,118 miliardoj da eŭroj.
Il saute donc aux yeux que même avec les hypothèses très prudentes retenues tout au long de notre raisonnement, la France aurait tout intérêt à encourager le scénario 3, qui lui ferait économiser plus de 4 milliards d’Euros par année ; les autres États européens y gagneraient également, dans une mesure qui est bien entendu fonction de leurs effectifs scolaires ; tandis que le Royaume-Uni, bien évidemment, n’y aurait aucun avantage, car voir sa langue nationale mise sur le même pied que le français et l’allemand lui coûterait plus de 6 milliards d’Euros de plus par année dans l’hypothèse du plurilinguisme (scénario 2), et près de 2 milliards d’Euros de plus par année dans l’hypothèse d’un passage généralisé à l’espéranto (scénario 3).	Okulfrapas, ke eĉ laŭ la tre prudentaj hipotezoj tenataj dum tuta nia rezonado, Francio havus avantaĝon kuraĝigi la scenaron 3, kiu permesus ĝin ŝpari pli ol 4 miliardoj da eŭroj jare; la aliaj eŭropaj landoj ankaŭ ŝparus sed evidente laŭ proporcio, kiu estas funkcio de la nombro de studentoj; dum Britio kompreneble ne profitus ajnan avantaĝon, ĉar samniveligi la nacian lingvon al la franca aŭ germana kostus al ĝi pli ol 6 pliajn miliardojn da eŭroj jare en la hipotezo de la plurlingvismo (scenaro 2), kaj proksimume 2 pliajn miliardojn da eŭroj jare en la hipotezo de ĝeneraligita alpreno de Esperanto (scenaro 3).
Produit du réinvestissement dans l’éducation Les montants ainsi épargnés par les pays de langue anglaise peuvent être réinvestis ailleurs dans la formation et la recherche ; cet investissement produit un certain rendement. Étant donné que les placements hors risques génèrent une rentabilité moyenne de 3 à 5%, et que les analyses coût-bénéfice supposent en général un coût d’opportunité du capital de 10%, on retiendra ici un taux de rendement de 7% comme solution moyenne. Ce taux, appliqué à l’économie de € 6 md estimée plus haut, dégage une rente annuelle de l’ordre de 420 millions d’Euros.[77] Nous sommes à présent en mesure de rassembler les différents éléments calculés jusqu’ici pour une comparaison d’ensemble des trois scénarios.	Produkto de la reinvesto en la edukadon La sumoj tiel ŝparitaj far la anglalingvaj landoj povas esti reinvestitaj aliloke en la klerigon kaj esploron; tiu investado produktas iun rendimenton. Sciante, ke la senriskaj investoj produktas mezuman rendimenton de 3 ĝis 5%, kaj ke la kosto-profito analizoj supozigas ĝenerale oportunokostoj de la kapitalo de 10%, oni retenos ĉi tie rendimenton de 7% kiel mezuman valoron. Tiu procentaĵo, aplikita al la ŝparo de 6 miliardoj da eŭroj taksitaj supre, produktas jaran rentumon de ĉirkaŭ 420 milionoj da eŭroj. [-piednoto 77-] Ni nun kapablas kolekti la diversajn elementojn kalkulitajn ĝis nun, por komplete kompari la tri scenarojn.
6.6 Bilan comparatif	6.6 Kompara bilanco
Livrons-nous d’abord à une petite addition: le total cumulé des avantages que retire le Royaume-Uni de la préséance actuelle de l’anglais est résumé dans le tableau 5:	Unue, ni faru etan adicion: la tuttotalo de la avantaĝoj, kiujn profitas Britio pro la aktuala supereco de la angla estas resumita en tabelo 5:
<img style="width: 518px; height: 1077px;" alt="" src="Grin06tab5.jpg">	TABELO 5: NETAJ JARAJ TRANSDONOJ FAVORE DE BRITIO EN MILIONOJ DA EŬROJ, 2002-2004 POSTE MONTANT DIRECT EFFET MULITPLICATEURa OU RENTE DÉGAGÉE Marchés privilégiés 1.875 5.156 à 6.750 Économie d’effort pour la traduction et l’interprétation 2.200 154 Économie dans l’enseignement des langues étrangères 6.000 420 Total 10.075 5.730 à 7.324 XX [mi tute ne komprenas ĉi-aferon, do ne kapablas traduki]XX {109} a: Kiam troviĝas du sumoj, la unua rezultas el la apliko de obliganto de 2,75 al la rekte taksata sumo; la dua baziĝas sur la entuta sumo raportita de Phillipson post alĝustigoj (2003: 77).
En termes de rentrées nettes ou de dépenses évitées (« Montant direct » dans le tableau 5), la préséance actuelle de l’anglais rapporte actuellement au Royaume-Uni plus de 10 milliards d’Euros annuels.	Rilate netaj enspezoj aŭ evititaj elspezoj (« Rekta sumo » en tabelo 5), la aktuala supereco de la angla enspezigas pli ol 10 miliardoj da eŭroj jare al Britio.
Par contre, on pourrait aussi se baser, pour l’estimation des marchés privilégiés, non pas sur le montant direct des dépenses évaluées sur la base des informations du British Council, mais sur l’estimation officielle du gouvernement britannique (soit quelque € 13 md au début des années 2000, qui représenteraient sans doute plus de € 15 md actuellement, mais que nous avons proposé d’évaluer, très prudemment, à € 6.75 md au titre des marchés privilégiés dans un

GRIN06

CHAPITRE 6 TROIS SCÉNARIOS

ĈAPITRO 6 TRI SCENAROJ

6.1 Le principe de comparaison entre scénarios

6.1 La principo de komparado inter scenaroj

6.2 Les environnements linguistiques

6.2 La lingvaj situacioj

6.3 Les bénéfices

6.3 La profitoj

6.4 Les politiques d’enseignement et leurs coûts

6.4 La instruaj politikoj kaj iliaj kostoj

6.5 L’estimation des transferts

6.5 Taksado de la transpagoj

Les marchés privilégiés

La privilegiitaj merkatoj

L’économie d’effort dans la communication

La ekonomio de peno en la komunikado

L’économie d’effort dans l’enseignement des langues étrangères

La ŝparo de peno en la instruado de fremdlingvoj

Produit du réinvestissement dans l’éducation

Produkto de la reinvesto en la edukadon

6.6 Bilan comparatif

6.6 Kompara bilanco