UEA-Vikio | Lastaj Ŝanĝoj | ViajPreferoj | Uzu X-Sistemon
- revenu al Enhavo - al tradukprojektoj
CHAPITRE 2 POLITIQUE LINGUISTIQUE, POLITIQUE PUBLIQUE ET LANGUES ÉTRANGÈRES |
2-a ĈAPITRO: LINGVA POLITIKO, PUBLIKA POLITIKO KAJ FREMDAJ LINGVOJ |
2.1 Qu’est-ce que la politique linguistique ?La « politique linguistique » ou « l’aménagement linguistique » est le champ de recherche théorique et empirique le plus directement en prise avec les questions que soulève la définition d’une politique d’enseignement des langues. Commençons par préciser que nous ne ferons pas, dans les pages qui suivent, de différence très nette entre la politique et l’aménagement linguistique, car la distinction entre ces deux termes n’est pas stable dans la littérature. 4 Même si la plupart des auteurs en sociolinguistique francophone tendent à préférer l’un ou l’autre terme, la distinction entre les deux n’est pas toujours la même selon les auteurs (Maurais, 1987 ; Calvet, 1987, 1996) ; on relève une préférence québécoise pour « l’aménagement », mais elle n’est pas stricte. De même, la sociolinguistique anglophone parle de language policy et de language planning (Jernudd, 1983, 2001 ; Schiffman, 1996 ; Kaplan et Baldauf, 1997 ; Ricento, 2006), sans pour autant distinguer clairement entre elles.5 Cependant, au cours des dernières années, les termes de politique et de policy sont davantage à l’avant-scène, surtout s’il est question, comme dans cette étude, des grandes orientations de politique publique avec la nécessaire pesée des alternatives que cela implique. Cependant, même si les termes d’aménagement et de planning semblent être souvent réservés à des questions, parfois relativement techniques, touchant à la mise en oeuvre des orientations à caractère plus général qui relèvent, elles, de la politique linguistique, la distinction n’est pas absolue.6 |
2.1. Kio estas lingva politiko ?La «lingva politiko», aŭ la «lingva planado», estas la kampo de teoria kaj empiria esploro plej rekte rilatita al la demandoj starigataj pro difino de politiko pri lingvinstruo. Komence, ni precizigu ke en la sekvantaj paĝoj, ni ne distingos precizan diferencon inter la lingva politiko kaj la lingva planado, ĉar tia distingo inter tiuj du terminoj ne estas konstanta en la literaturo [- piednoto 4 -]. Eĉ se la plimulto de la aŭtoroj pri franclingva socilingvistiko emas preferi unu aŭ la alian el la terminoj, la distingo inter la du ne ĉiam estas la sama laŭ la aŭtoroj (Maurais, 1987 ; Calvet, 1987, 1996) ; ekzistas kebeka prefero por «aranĝo», sed ĝi ne estas rigora. Same, la anglalingva socilingvistiko parolas pri "language policy" kaj pri "language planning" (Jermudd, 1983, 2001 ; Schiffman, 1996 ; Kaplan kaj Baldauf, 1997 ; Ricento, 2006), tamen ne klare diferencigante ilin. [- piednoto 5 -]. Dume, en la lastaj jaroj, la termino politiko kaj "policy" staras pli ofte ĉe la antaŭscenejo, precipe kiam temas, kiel en ĉi-tiu studo, pri la gravaj orientiĝoj de la publika politiko kun la necesa komparo de la alternativoj, kion tio implicas. Tamen, eĉ se la termino planado aŭ "planning" ŝajne estas ofte rezervitaj por aferoj, kelkfoje iom teknikaj, rilatitaj al plenumado de pli ĝeneralaj orientiĝoj, kiuj dependas de la lingva politiko, la distingo ne estas absoluta [- piednoto 6 -]. |
| Il n’est peut-être pas inutile de rappeler ici le sens dans lequel doit être pris le mot « politique » : il correspond au même concept que l’anglais policy, par opposition à l’anglais politics. Même si cette distinction n’est pas parfaitement nette – et qu’on puisse même citer quelques contre-exemples – il reste que lorsqu’on parle de politics, il s’agit en général de ce qu’on appelle, en français, faire de la politique. Ceci renvoie à la confrontation d’intérêts et de valeurs dans un certain contexte social et institutionnel. Quand on parle de policy, en revanche, on suppose que le débat politique a déjà débouché sur un certain nombre de principes, et que la question est de savoir quelles mesures permettront le mieux de les mettre en oeuvre. C’est à cette étape que se pose le problème de la pesée du pour et du contre des différentes options en présence, et c’est à ce niveau que l’on situera, pour les besoins de cette étude, la politique linguistique. | Eble ne estas senutile
rememorigi ĉi-tie la signifon donitan al la vorto «politiko» : ĝi
respondas al la sama koncepto kiel la angla "policy", kontraŭe al la
angla "politics". Eĉ se tiu diferencigo ne estas tute preciza – kaj
eĉ
se oni povas citi kelkajn kontraŭajn ekzemplojn – estas tamen klare,
ke,
kiam oni parolas pri "politics", oni ĝenerale aludas "politiki" (agi
kiel politikisto). Tio-ĉi referencas la konfronton de interesoj kaj de
valoroj en iu socia kaj institucia kunteksto. Dume,
kiam oni parolas pri "policy", oni supozas, ke la politika debato jam
findifinis iom da principoj, kaj ke la demando staras pri la aranĝoj
plej bone ebligantaj ilian efektivigon. Ĉe tiu etapo ekstaras la
problemo de la komparo inter la poro kaj la kontraŭo pri la diversaj
ĉeestantaj opcioj, kaj ĉe tiu nivelo, laŭ la bezonoj de tiu studo, ni
situigas la lingvan politikon. |
| La politique linguistique se résume-t-elle alors à une banale analyse coût-bénéfice (ACB) ? Sans doute pas, dans la mesure où l’ACB porte en général sur des projets aux conséquences moins diffuses que ce n’est le cas lorsqu’il est question de langues ; l’ACB traditionnelle se contente en général d’identifier et de comptabiliser des effets assez directement mesurables puis d’en déduire, pour chaque scénario en présence, une valeur nette ; le scénario à adopter est alors celui qui présente la valeur nette la plus élevée (Dunn, 1994). En politique linguistique, par contre, on ne peut éviter de mettre dans la balance des éléments d’évaluation très complexes et difficilement, voire pratiquement pas quantifiables : dans la mesure où la langue n’est pas qu’un instrument de communication, mais aussi le véhicule d’une culture, d’une histoire et d’une identité, il est évident que des enjeux symboliques sont présents, et peuvent même être prépondérants. Ceci invalide-t-il toute approche de la politique linguistique en termes de pesée des avantages et des inconvénients ? Certes pas, car l’identification et, dans la mesure du possible, la mesure de ces avantages et inconvénients est une des conditions du débat démocratique. Ces avantages et inconvénients doivent toutefois être pris au sens le plus large, pour ne pas se cantonner aux valeurs dites « marchandes » (cf. sections 2.2 et 2.3) ; il est également indispensable de prendre en compte non seulement le champ de l’efficience, mais aussi celui de l’équité, et pour cela d’intégrer à l’analyse les conséquences distributives de chaque scénario (cf. section 2.4). Bref, il s’agit d’une approche de politique publique qui ouvre largement l’éventail des éléments pris en compte dans la pesée de scénarios concurrents.7 | Ĉu la lingva politiko tial
resumiĝas en banalan analizon de kosto-profito (AKP) ? Verŝajne ne,
konsidere ke AKP ĝenerale rilatas al projektoj, kies sekvoj
estas pli precizaj ol kiam temas pri lingvoj ; la tradicia AKP
ĝenerale nur identigas kaj enkontigas sekvojn sufiĉe rekte
mezureblajn, kaj poste el ĉi-tiuj ĝi deduktas netan valoron por ĉiu
komparota scenaro ; tiam la alprenota scenaro estas tiu, kiu prezentas
la plej altan netan valoron (Dum, 1994). En lingva politiko, male, oni
ne povas eviti komparon de tre kompleksaj elementoj de taksado, kiuj
estas malfacile,
aŭ praktike ne mezureblaj : ĉar lingvo estas ne nur
komunikilo, sed ankaŭ vehiklo de kulturo, historio kaj identeco,
estas memkompreneble ke konsiderindas simbolaj aspektoj, kiuj foje
povas esti plej gravaj. Ĉu tio malvalidas ĉiu pritrakto de la lingva
politiko kiu valorigas la avantaĝojn kaj malavantaĝojn ? Certe ne,
ĉar la identigo kaj, laŭeble, la mezurado de tiuj avantaĝoj kaj
malavantaĝoj estas unu el la kondiĉoj de demokratia debato. Tamen
tiuj avantaĝoj kaj malavantaĝoj estu komprenataj laŭ sia plej
ampleksa signifo, por ne banaliĝi kiel valoroj tiel nomataj «merkataj»
(vidu sekcion 2.2 kaj 2.3) ; ankaŭ nepras enkalkuli la kriteriojn, ne
nur laŭ efikeco, sed ankaŭ laŭ justeco, kaj tiucele nepras enmeti en
la
analizon la distribuajn konsekvencojn de ĉiu scenaro (vidu sekcion
2.4). Entute temas pri ektrakto de publika politiko, kiu entenas
larĝskalan gamon de elementoj konsiderindaj dum la komparo de
konkurencaj scenaroj. [- piednoto 7 -]. |
| Dès lors,
l’ambition de toute analyse de politique linguistique de ce type (donc
au sens de policy analysis) ne saurait être de se substituer au débat
public ou de chercher à stériliser ou à neutraliser les dimensions
politiques (au sens de politics) qui accompagnent nécessairement la
politique des langues. Bien au contraire, la fonction de la politique
linguistique telle que décrite ici est d’être au service du débat
politique en éclairant les conséquences des choix envisagés. On peut
situer ces différents termes les uns par rapport aux autres à l’aide
de diagramme suivant : |
Sekve, la ambicio de ĉia analizo
de lingva politiko (do laŭ signifo de"policy
analyzis") ne celas anstatauigi la publikan debaton aŭ
malgravigi aŭ senefikigi la politikajn dimensiojn (laŭ la
signifo de "politics")
kiuj vole-nevole akompanas lingvopolitikon. Tute male, la rolo de
tia lingva politiko, kia ĝi estas ĉi-tie priskribita, estas servi
la politikan debaton, prilumante la konsekvencojn de la konsiderataj
elekteblecoj. Eblas kompari tiujn diversajn terminojn, unu rilate al
la aliaj, helpe de la jena diagramo: |
| FIG. 1 : POLITIQUE
ET AMÉNAGEMENT LINGUISTIQUES <img style="width: 650px; height: 164px;" alt="FIG. 1 : POLITIQUE ET AMÉNAGEMENT LINGUISTIQUES" src="GrinFig01.jpg"> |
FIG. 1 : LINGVAJ POLITIKO KAJ
PLANADO. <img style="width: 650px; height: 164px;" alt="FIG. 1 : LINGVAJ POLITIKO KAJ PLANADO." src="GrinFig01Eo.jpg"> |
| La littérature fait fréquemment une distinction, proposée par Kloss (1969), entre l’aménagement du statut et l’aménagement du corpus. Dans ce dernier cas, il s’agit d’intervention sur la langue elle-même : adoption d’un alphabet, réforme orthographique, développement de néologismes, etc. 8 De tout cela, il n’est pas question dans cette étude : on partira du principe que même si la langue n’est pas une réalité figée, mais évolutive, il n’y a pas lieu d’intervenir sur ce plan. De toute façon, le travail sur le corpus linguistique est rarement effectué pour lui-même ; c’est plutôt un instrument de l’intervention sur le statut, qui est bien, en fin de compte, l’objet de ce rapport. | La literaturo ofte diferencigas,
kiel proponis Kloss (1969), inter la planado de la statuso kaj la
planado de la korpuso.
Tiulastkaze, temas pri interveno en la lingvon mem : alpreno de
alfabeto,
reformo de ortografio, disvolvo de neologismoj, ktp...[- piednoto 8 -].
Ĉi-tiu studo
pritraktos nenion el tio : ĝi foriros el la principo ke, eĉ se la
lingvo ne estas por ĉiam fiksita sed evoluas, ne necesas
interveni sur tiu kampo. Ĉiukaze, la laboro pri lingva korpuso estas
malofte farita por si mem ; ĝi plej ofte estas ilo por interveni
pri la statuso, kiu finfine estas ja la temo de ĉi-tiu raporto. |
| La notion de « statut » peut être interprétée de façons différentes. Historiquement, la littérature posait le statut en termes juridiques (Cooper, 1989) : telle ou telle langue est-elle officielle ? Si oui, ce statut d’officialité vaut-il pour toutes les fonctions de l’État ou seulement pour certaines d’entre elles ? Actuellement, le terme de statut est en général pris dans un sens plus large : il désigne les aspects non seulement juridiques et institutionnels, mais plus largement politiques, économiques et sociaux, de la position d’une langue par rapport à une autre.9 On peut donc dire que la politique linguistique vise, en fin de compte, à modifier notre environnement linguistique dans un sens jugé souhaitable (Grin, 2003c). | La koncepto pri «statuso»
interpretiĝas diversmaniere. Historie, la literaturo difinis la
statuson
laŭ juraj terminoj (Cooper, 1989) : ĉu tiu aŭ alia lingvo estas
oficiala? Se jes, ĉu tiu statuso de oficialeco validas por ĉiuj
ŝtataj agadoj aŭ nur por kelkaj ? Nuntempe la termino «statuso» estas
ĝenerale komprenata laŭ sia plej ampleksa signifo :
ĝi difinas la aspektojn, ne nur jurajn kaj instituciajn, sed, pli
amplekse, politikajn, ekonomiajn kaj sociajn de la pozicio de iu lingvo
rilate al iu alia.[- piednoto 9 -]. Eblas do diri, ke la lingva
politiko finfine celas
modifi nian lingvan ĉirkaŭaĵon laŭ direkto supozeble
dezirenda (Grin, 2003c). |
| La position d’une langue par rapport à une autre dépend naturellement de l’interaction d’acteurs extrêmement variés : non seulement les États, mais aussi les entreprises, le secteur associatif et, en dernier ressort, les individus eux-mêmes. Dès lors, on peut parler d’une « politique linguistique » des grandes entreprises, et c’est une expression que l’on rencontre parfois dans la littérature en français. Toutefois, il est important de bien distinguer les acteurs, car ils n’ont pas tous les mêmes objectifs. Ainsi, s’il est parfaitement possible qu’une entreprise ait une stratégie linguistique (par exemple, telle entreprise multinationale qui, toute française qu’elle soit, institue l’anglais comme langue de communication interne) mais si elle le fait, c’est dans une optique de rentabilité économique. À l’inverse, une politique publique, y compris quand elle s’applique à la langue, est censée viser le bien général. C’est du reste bien là ce qui fait sa difficulté : c’est en termes de leurs conséquences pour ce bien général que les différents scénarios doivent être pesés. | La pozicio de lingvo rilate
al alia kompreneble dependas de la interagado de tre diversaj
agantoj : ne nur de la ŝtatoj, sed ankaŭ de la entreprenoj, de la
asocia sektoro, kaj lastvice de la individuoj mem. Tial ni povas paroli
pri «lingva politiko» de la grandaj entreprenoj, kaj tiu esprimo
troveblas en
la franclingva literaturo. Tamen gravas taŭge diferencigi la
agantojn, ĉar ne ĉiuj havas la samajn celojn. Tiel tute eblas, ke iu
entrepreno havas prilingvan strategion (ekzemple iu multnacia
entrepreno kiu, kvankam francia, dekretas la anglan interna
komuniklingvo), sed tiukaze, ĝi agas cele al ekonomia profito.
Inverse, publika politiko, inkluzive en sia apliko al la lingvo,
supozeble celas la komunan bonon. Kaj cetere, ja tie troviĝas ĝia
malfacileco : oni komparu la diversajn scenarojn laŭ iliaj
konsekvencoj pri la komuno bono. |
| En outre, l’environnement linguistique présente les caractéristiques classiques des biens et services collectifs, notamment la « non-rivalité de consommation » et « l’impossibilité d’exclusion ». Ces caractéristiques rapprochent sensiblement l’environnement linguistique de l’environnement naturel, et les principes de politique publique s’appliquant à celui-ci vaudront pour celui-là. Plus précisément, le libre jeu des forces du marché, pour les mêmes raisons qu’il ne suffit pas à garantir un niveau optimal de « production » de qualité environnementale, échouera certainement à garantir l’environnement linguistique qui est socialement le plus souhaitable. Par conséquent, l’intervention de l’État sur l’environnement linguistique est nécessaire, précisément dans une logique économique. Nous n’entrerons pas ici dans la discussion des formes « d’échec de marché » qui justifient que l’on traite l’environnement linguistique comme une forme de bien public (Grin, 2003a), mais nous reviendrons, au chapitre 5, sur la nécessité de l’intervention des collectivités publiques. | Krome la lingva ĉirkaŭaĵo
entenas la klasikajn karakterizojn de la kolektivaj posedaĵoj kaj
servoj, aparte tio estas la « nekonkurenco pri konsumo » et « nebleco
pri forigo ». Tiuj karakterizoj videble similigas la lingvan
ĉirkaŭaĵon
al la natura ĉirkaŭaĵo, kaj do la principoj de publika politiko
aplikeblaj al la unua, aplikeblos al la dua. Pli precize, la
libera funkciado de la merkataj fortoj certe malsukcesos garantii la
socie plej dezirindan lingvan
ĉirkaŭaĵon. ĉar ne sufiĉas
garantii plej taŭgan nivelon de «produkto» de mediamika kvalito. Sekve
necesas ŝtata interveno al la lingva
ĉirkaŭaĵo, precize laŭ ekonomia logiko. Ni ne eniros en la
diskuton pri la formoj de « merkata fiasko », kiuj pravigas la
pritraktadon
de la lingva ĉirkaŭaĵo kiel formo de publika varo (Grin, 2003a),
sed ni reparolos, ĉe la 5-a ĉapitro, pri la neceso de interveno de la
publikaj kolektivoj. |
| Précisons encore
que cette étude évite délibérément toute référence à la notion de «
bonne politique » ou autre notion apparentée, souvent popularisée sous
un label en anglais comme « good practice » ou « best practice ». Quoi
qu’elles aient fait florès dans la littérature issue d’organisations où
l’on évalue des politiques publiques, comme l’OCDE ou l’OSCE, pour ne
mentionner que celles-ci, ces expressions renvoient à un ensemble
souvent assez flou de caractéristiques souhaitables. En fin de compte,
elles reviennent toutes à une allocation efficace et à une distribution
équitable des ressources, qu’elles soient matérielles ou symboliques. |
Ni krome precizigu, ke tiu studo
intence evitas ian ajn referencon al la nocio de «bona politiko», aŭ
al alia simila nocio, ofte popularigita per
angla etikedo kiel «good practice» aŭ «best
practice». Kvankam ili furoras en la literaturo kiu fontas el
organizaĵoj,
en kiuj oni taksas la publikajn politikojn, kiel inter
multaj aliaj OCDE aŭ OSCE, tiuj esprimoj referencas al ofte malpreciza
kolekto da
dezirindaj karakterizoj. Finfine ili ĉiuj resumiĝas al efika
atribuo kaj justa distribuo de la rimedoj, ĉu materialaj, ĉu
simbolaj. |
| La politique linguistique peut donc être définie ainsi : « un effort systématique, rationnel et fondé sur une analyse théorique [qui] se situe au plan de la société, et vise à résoudre les problèmes liés à la langue en vue d’accroître le bien-être. Elle est habituellement dirigée par les autorités ou leurs mandataires et vise une partie ou la totalité de la population placée sous leur juridiction » (Grin, 2002 : 19). | La lingva politiko do povas
difiniĝi tiel : «strebo sistema , racia, kaj bazita sur teoria
analizo,
[kiu] situas ĉe la nivelo de la socio, kaj kiu celas solvi la
problemojn
pri lingvo, por pliigi la komfortstaton. Ĝi estas kutime administrata
de la
aŭtoritatuloj aŭ de iliaj komisiitoj, kaj ĝi celas parton aŭ tuton
de la loĝantaro dependa de ilia jurisdikcio» (Grin, 2002 : 19). |
2.2 Théories économiques de la valeur et compétences linguistiquesÀ un moment ou à un autre, dans la plupart des débats politiques sur l’enseignement des langues se pose la question de la « valeur de la langue ». Le lien avec l’enseignement des langues est immédiat : plus une langue a de la « valeur », plus il y a de raisons de l’inscrire au programme ; après tout, c’est très probablement dans cette logique que s’inscrivent les récentes recommandations sur le caractère obligatoire que devrait revêtir, en France, l’enseignement de l’anglais. Le concept de « valeur » appliqué à la langue doit toutefois être pris avec prudence ; outre qu’il sert souvent à masquer, consciemment ou non, un certain flou, il est utilisé pour défendre des recommandations diamétralement opposées. |
2.2. Ekonomiaj teorioj pri la lingva valoro kaj lingvaj kompetentoj.Okaze de la plimulto de la politikaj debatoj pri la lingvinstruado, prezentiĝas la demando pri la «valoro de lingvo». La rilato kun la instruado de la lingvoj estas rekta: ju pli iu lingvo «valoras», des pli da motivoj por enigi ĝin en la instruprogramon ; finfine, estas plejeble laŭ tiu logiko ke oni freŝdate rekomendis la devigon instrui la angla en Francio. Tamen, la koncepto pri «valoro» uzata por lingvo devas esti prudente konsiderata ; krom tio ke ĝi ofte utilas por kaŝi konfuziĝon, konscie aŭ ne, ĝi estas ankaŭ uzita por pravigi rekomendojn tute kontraŭaj. |
| L’invocation de la valeur de la langue s’accompagne d’une caractérisation de celle-ci comme un « trésor », une forme de richesse, etc. ; et, bien entendu, cette caractérisation ne peut que s’appliquer à toute langue. Certes, ces déclarations ne sont guère que des figures de rhétorique ; d’aucuns semblent considérer comme allant de soi le fait que la langue a une valeur et tiennent en conséquence pour évident que les langues ont une valeur au sens économique du terme. Il n’en est pas nécessairement ainsi, ou en tout cas pas dans le même sens pour toute langue, et la notion de « valeur » d’une langue doit donc être explicitée. 10 | La referenco al la valoro de iu
lingvo kuniras kun karakterizado de ĉi-tiu kiel «trezoro», formo de
riĉeco, ktp...; kaj kompreneble tiu karakterizado povas aplikiĝi al
ajna lingvo senescepte. Certe tiuj deklaroj estas nur simplaj
retorikaĵoj
; kelkaj ŝajne konsideras memkomprenebla la fakton, ke la lingvoj
havas valoron, laŭ la ekonomia signifo de la termino. Ne necese estas
tiel
por ĉiu lingvo, aŭ ĉiukaze ne samsignife, kaj sekve la nocio
de «valoro» de lingvo estu detale klarigota.[-piednoto 10-] |
| Il n’est pas possible de présenter ici les concepts économiques de valeur et leurs conséquences pour l’enseignement des langues, et l’on se contentera de mettre en évidence différentes formes de valeur. Considérons d’abord la question de la valeur dans l’optique de l’acteur individuel. Une distinction, brièvement évoquée dans le chapitre précédent, doit être faite entre les valeurs « marchandes » et « non marchandes ». Les valeurs marchandes sont reflétées dans les prix ou dans un autre indicateur de ce type. Supposons, par exemple, que pour un producteur, le fait de parler la langue X facilite la vente de biens au public de langue X et permette en conséquence de réaliser des bénéfices plus importants ; pour prendre un autre exemple, imaginons qu’un salarié parlant la langue X gagne davantage, toutes choses égales par ailleurs, car il connaît la langue X. Dans l’un comme dans l’autre cas, la langue X a une valeur marchande. L’estimation des taux de rendement, sur laquelle nous nous penchons dans la section 3.2, vise précisément à rendre compte de cette valeur marchande | Ne eblas prezenti ĉi-tie la
ekonomiajn konceptojn de valoro kaj iliajn konsekvencojn por la
lingvinstruado, kaj oni nur evidentigos diversajn formojn de valoro. Ni
konsideru unue la problemon laŭ
la vidpunkto de individuo. Distingo, mallonge elvokita en la antaŭa ĉapitro, estu farita inter la valoroj «merkataj» kaj «ne-merkataj». La merkatajn valorojn spegulas la prezoj aŭ samspeca indikilo. Ni ekzemple supozu, ke por iu produktanto paroli la lingvon X faciligas vendon de produktaĵoj al la X-parolanta publiko kaj sekve ebligas realigon de pli altaj profitoj ; laŭ alia ekzemplo ni imagu, ke iu salajrulo X-parolanta, pli multe gajnas, ĉar li scipovas la lingvon X, dum samas ĉiuj ceteraj elementoj. Ambaŭkaze, la lingvo X posedas merkatan valoron. La takso de la rendimento, kiun ni priesploros en la sekcio 3.2, precize celas raporti pri tiu merkata valoro. |
| Cependant, la valeur non marchande existe également. Par exemple, connaître la langue X donne accès à la culture en langue X, facilite les contacts sociaux avec les membres de la communauté de langue X, etc. Cette valeur n’est généralement pas reflétée dans les prix, mais elle sera perçue par les individus si leurs goûts les portent à entretenir des contacts avec la culture et les communautés de langue X. L’argument peut aisément être étendu d’une langue spécifique (X) à la diversité linguistique ; la diversité linguistique a une valeur non marchande pour les personnes qui accordent de la valeur à la diversité dans leur environnement linguistique, au même titre qu’elles accordent de la valeur à une certaine qualité de leur environnement (naturel). Il n’existe, à ma connaissance, aucune estimation systématique de la valeur non marchande des compétences en langues étrangères ; nous verrons toutefois, dans la section 3.2, quelles pistes permettraient d’envisager une telle estimation. | Tamen ankaŭ ekzistas
ne-merkata valoro. Ekzemple, la kono de la lingvo X ebligas la aliro al
la
X-lingva kulturo, faciligas la sociajn kontaktojn kun la membroj de la
X-lingva komunumo, ktp.... Tiu valoro ĝenerale ne retroviĝas en la
prezojn, sed iuj individuoj perceptos ĝin, se plaĉas al ili
interrilati kun la X-lingvaj kulturo kaj komunumo. Tiu argumento povas
esti ĝeneraligita de iu specifa lingvo (X) al la lingva diverseco ;
la lingva diverseco posedas ne-merkatan valoron por la personoj, kiuj
atribuas valoron al la diverseco en sia lingva ĉirkaŭaĵo, same
kiel ili atribuas valoron al ia kvalito de sia (natura)
ĉirkaŭaĵo. Miascie ekzistas neniu sistema mezurado de la ne-merkata
valoro de la kompetentoj pri fremdaj lingvoj ; ni tamen vidos en la
sekcio 3.2, laŭ kiuj vojoj eblus konsideri tian mezuradon. |
| La valeur marchande ou non marchande représentée par la langue X pour un individu donné peut contribuer à expliquer le fait qu’il choisisse d’apprendre ou de ne pas apprendre la langue X et qu’il soit d’accord ou non que l’État consacre des recettes fiscales à l’enseignement de cette langue. Pourtant, il faut pousser plus loin le raisonnement pour analyser les choix au niveau social et faire face aux questions d’orientation de la politique d’enseignement des langues. | La merkata aŭ ne-merkata
valoro, de la lingvo X por iu preciza individuo, povas parte klarigi la
fakton, ke ĉi-tiu elektas lerni aŭ ne la lingvon X, kaj
konsentas aŭ ne, ke la ŝtato dediĉas impostojn al
la instruo de tiu lingvo. Tamen necesas rezoni plu, por analizi la
elektojn depende de la socia nivelo, kaj por alfronti la demandojn pri
orientiĝo
de la politiko pri lingvinstruo. |
| Jusqu’ici, la valeur marchande et la valeur non marchande ont été décrites au niveau « privé ». Au niveau social, la distinction entre « marchand » et « non marchand » reste pertinente, mais la valeur sociale diffère de la valeur privée et doit faire l’objet d’une démarche d’estimation propre. La plupart des économistes conviennent que les valeurs sociales peuvent être évaluées en agrégeant les valeurs privées. Dans la mesure où ces valeurs privées ne sont que rarement estimées (dans le cas des valeurs marchandes) ou jamais estimées (dans le cas des valeurs non-marchandes) il n’existe guère d’exercices d’agrégation ; mais par défaut, il semble que l’on admette, en général, que cette agrégation se résume à une simple addition. Ainsi, la somme des valeurs marchandes privées, pour l’ensemble des individus dans une société donnée, aboutirait à la valeur marchande sociale, alors que la somme des valeurs non marchandes privées aboutirait à la valeur non marchande sociale. La valeur de la langue X, ou d’un environnement linguistique particulier défini, entre autres aspects, par la situation de la langue X dans cet environnement, correspond donc à la somme de la valeur marchande sociale et de la valeur non marchande sociale. Si la langue X est une langue étrangère qui ne nous intéresse qu’en tant que matière scolaire, le principe reste le même : la somme, sur l’ensemble des individus qui composent la société, des valeurs privées marchandes donnerait la valeur sociale marchande — et de même pour la valeur non marchande. Cette approche est résumée dans le tableau 1 ci-après. | Ĝis ĉi-tiu punkto la merkata
valoro kaj la ne-merkata valoro estis priskribitaj laŭ «privata»
vidpunkto. Laŭ socia vidpunkto, la diferencigo inter «merkata» kaj
«ne-merkata» taŭgas, sed la socia valoro diferenciĝas de la privata
valoro kaj bezonas propran taksadon. La plimulto el la ekonomiistoj
interkonsentas, ke eblas taksi la sociajn valorojn, kunarigante la
privatajn valorojn. Pro tio ke tiuj privataj valoroj
estas nur malofte taksataj (kaze de merkataj valoroj) aŭ neniam
taksataj (kaze de ne-merkataj valoroj), malmultas la provoj de tiaj
kunarigadoj ; sed implicite ŝajnas ĝenerale prikonsentita tio,
ke
tiu kunarigado resumiĝas al simpla adicio. Tial la sumo de la
privataj merkataj valoroj por ĉiuj membroj de iu konsiderata
socio, donus la socian merkatan valoron, dum la sumado de la privataj
ne-merkataj valoroj donus la socian ne-merkatan valoron. Do, la
valoro de la lingvo X, aŭ de specifa lingva ĉirkaŭaĵo, difinita
interalie per la situo de la lingvo X en tiu ĉirkaŭaĵo, egalas la
sumon de la socia merkata valoro kaj de la socia ne-merkata valoro. Se
la lingvo X estas iu fremda lingvo, kiu interesas nin nur kiel
lernfako,
la principo restas sama : la sumo de la privataj merkataj valoroj, por
ĉiuj membroj de la socio, donus la
socian merkatan valoron — kaj same pri la ne-merkata valoro. La
ĉi-suba tabelo 1 resumas tiun
aliron. |
| TABLEAU 1 : COMPOSANTES DE LA
VALEUR <img style="width: 225px; height: 97px;" alt="" src="Grin02Tab01.jpg"> |
TABELO 1 : KONSISTIGILOJ DE LA
VALORO
|
| Dans ce
tableau, « A » représente la valeur marchande privée, « B » la valeur
non marchande privée, « C » la valeur marchande sociale, et « D » la
valeur non marchande sociale. La valeur sociale totale VS est donc
égale à C+D. Pour une société comptant N personnes (1, 2, …, i, …N) où
la valeur marchande individuelle de la langue X ou d’un environnement
linguistique donné est mvi, et la valeur non marchande est vnmi, la
valeur sociale totale VS est donnée par: <img style="width: 279px; height: 94px;" alt="Formule 1" src="GrinFor01.jpg"> |
En tiu tabelo, «A» reprezentas
la privatan merkatan valoron, «B» la privatan ne-merkatan valoron, «C»
la socian merkatan valoron, kaj «D» la socian ne-merkatan valoron. La
totala socia valoro VS egalas do = C+D. Por iu socio, konsistanta
el N individuoj (1, 2,.....i,.....N), en kiu
la individua merkata valoro de la lingvo X - aŭ de iu difinita lingva
ĉirkaŭaĵo - estas (vm)i, kaj la ne-merkata valoro estas (vnm)i, la
totala socia valoro VS estas : <img style="width: 279px; height: 94px;" alt="Formulo 1" src="GrinFor01.jpg"> |
| Une règle simple peut être déduite de cette manière de formuler les choix en matière de politique linguistique : la politique qui devrait être choisie et mise en oeuvre, toutes choses égales par ailleurs, est celle qui maximise VS, moins les coûts correspondants de la politique, car la politique adoptée en application de ce critère sera celle dont on peut attendre le bien-être maximal. De ce principe général découlent certaines conséquences pour l’enseignement des langues étrangères et la politique en la matière doit satisfaire aux mêmes critères. | Simpla regulo dedukteblas
el tiu maniero formuli la elektojn pri lingva politiko : la politiko,
kiu devus esti elektita kaj efektivigita, ĉiuj aliaj
elementoj restante egalaj, estas tiu kiu maksimumigas VS, minus la
kostoj respondantaj
al tiu politiko; ĉar la politiko alprenita surbaze de tiu kriterio
estas tiu, el kiu oni povas esperi la plej altan komfortstaton. El tiu
ĝenerala principo rezultas kelkaj konsekvencoj por la instruado de
fremdaj lingvoj, kaj la rilata politiko devas obei al la samaj
kriterioj. |
| Cette démarche offre un cadre pour comparer différents scénarios et faire des choix ; si imparfait qu’il puisse être, il permet de clarifier les scénarios en présence et le débat public à leur propos, ne serait-ce que parce qu’en général, cet exercice n’est pas fait. De ce point de vue, la simple prise en compte du fait qu’il existe plusieurs formes de valeur n’est pas sans utilité. Cependant, elle soulève aussi divers problèmes conceptuels et empiriques. | Tiu procezo donas kadron por
kompari diversajn scenarojn kaj fari elektojn ; malgraŭ ke ĝi ne estas
perfekta, ĝi tamen ebligas klarigi la partoprenantajn
scenarojn kaj la publikan debaton pri la temo, ĉar plej ofte, tiu
praktiko ne kutimas. Tiuvidpunkte, la simpla konsidero de la fakto,
ke ekzistas pluraj formoj de valoro, ne estas sen utileco. Tamen ĝi
starigas ankaŭ diversajn konceptajn kaj praktikajn problemojn. |
| Premièrement, la simple addition est un mode d’agrégation inadapté, comme le montre un exemple simple. Si une personne h apprend la langue X (par exemple parce qu’elle attend de cet investissement un gain monétaire), elle s’ajoute aux effectifs de ceux qui parlent déjà la langue X. Cela affecte la situation d’une autre personne, disons k, de différentes manières. Supposons que k connaît déjà la langue X. D’une part, le fait que h ait appris la langue X accroît la pertinence de la langue X et augmente donc la valeur des compétences linguistiques de k. Dans le même temps, le fait qu’il y ait une personne de plus sur le marché du travail qui parle la langue X peut amputer l’avantage de salaire dont bénéficient ceux qui parlent la langue X et k peut voir sa situation salariale se détériorer. La valeur marchande sociale de l’enseignement de la langue X à ceux qui ne la parlent pas ne peut donc pas être calculée en faisant la somme des gains que chaque non locuteur peut attendre, ne serait-ce que parce que, entres autres, (i) ceux qui parlent déjà la langue peuvent enregistrer un gain ou une perte ; (ii) les gains potentiels de ceux qui ne la parlent pas encore seront affectés par le nombre des autres personnes qui décideront d’apprendre la langue. Ce phénomène de réseau, signalé dans l’introduction, jouera un rôle crucial dans le chapitre 5. | Unue, la simpla sumado ne estas
taŭga modo de kunarigado, kiel pruvas simpla ekzemplo. Se iu
persono h lernas la lingvon X (ekzemple ĉar ĝi esperas monan
profiton el tiu investo), ĝi aldoniĝas al la nombro de la jamaj
X-parolantoj. Tio diversmaniere influas la situacion de alia persono
k. Ni supozu, ke k jam scipovas la lingvon X. Unuflanke, la
fakto ke h lernis la lingvo X kreskigas la taŭgecon de la lingvo X, kaj
do altigas la taŭgecon de la lingvo X, kaj sekve la valoron
de la lingvaj kompetentoj de k. Samtempe, la fakto ke sur la
dungmerkato, aperas unu plia X-parolanto, povas malaltigi la salajran
avantaĝon
kiun la X-parolantoj profitas, kaj k povas sperti malbonigon de sia
salajra situacio. Sekve la socia merkata valoro de la instruo de
la lingvo X al la X-neparolantoj, ne povas esti kalkulita per la sumado
de la esperataj profitoj de ĉiu ne-parolanto, nur pro la motivo ke,
interalie, 1) la jamaj parolantoj povas sperti profiton aŭ
malprofiton; 2) la esperataj profitoj de tiuj kiuj ne jam
parolas la lingvon estos influitaj de la nombro de aliaj personoj
kiuj decidos lerni ĝin. Tiu fenomeno de reto, montrita en la
enkonduko,
ludos gravan rolon en la ĉapitro 5. |
| Deuxièmement, les éléments de la valeur non marchande sont très difficiles à identifier de façon théorique et également difficiles à mesurer de façon empirique ; en outre, ils seront vraisemblablement aussi affectés par le phénomène « d’externalité de réseau » qui vient d’être décrit. Troisièmement, une politique publique vise en principe à passer d’un environnement linguistique existant à un autre environnement, censément meilleur. Elle comporte des avantages, mais aussi des coûts, qui sont parfois difficiles à identifier et, dans tous les cas, difficiles à évaluer, surtout si l’on prend en compte les coûts nonmarchands (ou symboliques), comme il faudrait, en principe, avoir pris en compte les bénéfices non-marchands. | Due, la elementoj de la
ne-merkata valoro estas teorie tre malfacile identigeblaj, kaj
empirie, ili ankaŭ estas tre malfacile mezureblaj ; krome ankaŭ ili
verŝajne
estos influataj de la ĵus priskribita fenomeno pri «ekstera efiko de
reto». Trie, publika politiko principe celas transigi el iu ekzistanta lingva situacio al alia situacio, supozeble pli bona. Ĝi enhavas avantaĝojn, sed ankaŭ kostojn, kelkfoje malfacile identigeblajn, kaj ĉiukaze, malfacile takseblajn, precipe se oni konsideras la ne-merkatajn (aŭ simbolajn) kostojn, kiel konvenus, principe post konsidero de la ne-merkataj profitoj. |
| En bref, il n’est pas possible, pour le moment, de véritablement calculer la « valeur » d’une langue, les « avantages » (marchands et non marchands) qui peuvent être attendus d’une politique particulière, et une bonne partie des coûts associés à toute politique linguistique en général, ou à toute politique d’enseignement des langues étrangères en particulier. De fait, il est rare que les analystes posent le problème de façon intégrée, et ils se penchent en général sur tel ou tel volet de celui-ci. Dans l’ensemble, on observe que : | Resume, ne eblas., ĉimomente,
vere
kalkuli la «valoron» de iu lingvo, la «avantaĝojn» (merkatajn aŭ
ne-merkatajn) espereblajn el iu aparta politiko, kaj plejparton de la
kostoj ĝenerale akompanantaj ĉian lingvan politikon kaj aparte, ĉian
politikon pri instruado de fremdaj lingvoj. Fakte, la analizistoj
malofte starigas la problemon laŭ integrita maniero, kaj ili ĝenerale
esploras unu aŭ alian flankon de tiu problemo. Entute oni observas, ke : |
| ◊ les effets de réseau sont ignorés, essentiellement parce qu’on fait l’hypothèse que certains sont positifs et d’autres négatifs, s’annulant donc vraisemblablement les uns les autres dans une large mesure ; nous revenons toutefois sur ces effets dans le chapitre 5 ; | ◊ oni ignoras la retefikojn,
ĉefe ĉar oni hipotezas ke certaj estas pozitivaj kaj aliaj negativaj,
verŝajne plimalpli nuliĝantaj ; ni tamen reesploros tiujn efikojn en
la ĉapitro 5;. |
| ◊ l’accent est placé
sur la valeur marchande privée, estimée essentiellement par la relation
statistique entre les compétences linguistiques et les taux de salaire
; |
◊ oni akcentas la privatan
merkatan valoron, ĉefe mezuritan per la statistika rilato inter la
lingvaj kompetentoj kaj la salajraj tarifoj. |
| ◊ ces estimations des avantages marchands privés (moyens) associés aux compétences linguistiques peuvent être mises en rapport avec les dépenses publiques moyennes (par individu) consacrées à l’enseignement des langues afin de calculer la valeur marchande sociale. | ◊ oni ofte
rilatigas tiujn taksadojn de la (averaĝaj)
privataj merkataj avantaĝoj, ligitaj al lingvaj kompetentoj, al
la (individuopaj) averaĝaj publikaj elspezoj dediĉitaj al la
lingvinstruado, por kalkuli la socian merkatan valoron. |
| ◊ Les valeurs non marchandes sont omises, essentiellement parce qu’en raison du manque de données, il est difficile de faire autrement (certaines méthodes d’évaluation utiles pourraient, cependant, être empruntées à l’économie de l’environnement). | ◊ oni
forgesas pri la ne-merkataj valoroj, ĉefe ĉar la manko de donitaĵoj
malfaciligas alian
konduton. (oni tamen povus pruntepreni iajn utilajn metodojn de
kalkulado el la medio-ekonomio). |
2.3 Diversité et optimalité |
2.3. Diverseco kaj optimumeco. |
| Nous venons de voir que si l’on souhaite fonder les choix en matière de politique linguistique sur une certaine notion de « valeur », il importe de se garder des métaphores faciles et d’analyser le problème de façon à identifier et à mesurer les composantes de la valeur. Or cet exercice se heurte à des difficultés conceptuelles et empiriques d’une telle ampleur qu’une véritable estimation de la valeur sociale respective de différents environnements linguistiques reste hors de portée. Ceci s’applique aussi aux choix en politique d’enseignement des langues étrangères. Dès lors, quels principes subsistent-ils pour guider une telle politique, fût-ce en termes généraux ? | Ni ĵus eksciis, ke, se oni
deziras bazi la elektojn pri lingva politiko sur ia nocio de «valoro»,
gravas eviti la facilajn metaforojn kaj gravas analizi la problemon
tiamaniere ke la komponantoj de la
valoro estu indentigitaj kaj mezuritaj. Nu tiu ekzerco stumblas sur
teoriajn kaj empiriajn
malfacilaĵojn tiom ampleksajn, ke iu vera takso de
la respektiva socia valoro de diversaj lingvaj ĉirkaŭaĵoj, restas ne
atingebla. Tio
aplikiĝas ankaŭ al la elektoj en politiko pri instruo de fremdaj
lingvoj. Tiam, kiuj principoj postrestas por gvidi tian politikon, eĉ
nur laŭ ĝeneralaj linioj ? |
| Une réflexion sur la valeur de la diversité en général est un élément pertinent de l’évaluation des choix en matière d’enseignement des langues étrangères, dans la mesure où celle-ci contribue à celle-là, et l’on peut formuler à cet égard un résultat théorique général concernant la valeur relative d’environnements linguistiques plus ou moins diversifiés. Ce résultat donne à penser que la société n’a vraisemblablement ni avantage à laisser la diversité s’éroder ni, à l’inverse, à favoriser une diversité sans limite. L’argument est le suivant : la diversité présente des avantages et des inconvénients que l’on peut, pour simplifier, appeler bénéfices et coûts, étant entendu qu’il ne s’agit pas seulement de valeurs monétaires, car les éléments non marchands doivent être pris en considération. | Ĝenerale, pripenso pri la valoro
de la
diverseco estas trafa elemento de la takso
de la elektoj pri la instruado de la fremdaj lingvoj, laŭmezure ĝia
valoro influas la elekton; kaj eblas ĉi-rilate kalkuli ĝeneralan
teorian rezultaton pri la relativaj valoroj en iuj lingvaj
situacioj pli malpli diversigitaj. Tiu rezultato pensigas, ke verŝajne
ne estas avantaĝe por la socio, lasi diversecon malaperi, nek inverse
favori senliman diversecon. La argumento estas
jena : la diverseco prezentas avantaĝojn kaj malavantaĝojn, kiujn ni
simplige nomu profitoj kaj kostoj, kaj pri kiuj estas klare, ke ili
estas ne nur monaj valoroj, ĉar la ne-merkataj elementoj estas
konsiderendaj. |
| Le point de départ général est l’idée qu’une plus grande diversité se traduira par une augmentation des avantages et des coûts. Mais les avantages tendent à augmenter à un taux décroissant, alors que les coûts tendent à progresser à un taux croissant [11]. Dans ces conditions, les courbes représentant les avantages et les coûts auront généralement la forme indiquée dans la figure 2, le niveau de diversité étant optimal à d*, qui n’est égal ni à zéro ni à l’infini. | La ĝenerala deirpunkto estas la
ideo, ke pli granda diverseco kreskigos la avantaĝojn
kaj la kostojn. Sed la avantaĝoj pligrandiĝas laŭ malkreskanta
variado, dum la kostoj pligrandiĝas laŭ kreskanta variado. [-piednoto
11-] Laŭ
tiuj kondiĉoj, la kurboj kiuj reprezentas la avantaĝojn kaj la
kostojn ĝenerale havos la formon montritan en la figuro 2, kun
optimuma nivelo de diverseco ĉe la punkto d*,
kiu egalas nek nulon nek infiniton. |
| <img
style="width: 381px; height: 325px;" alt="" src="Grin02Fig02.jpg"> |
FIG. 2 : Optimuma DIVERSECO. [Funkcilinioj de P-profitoj kaj K-kostoj, funcie de E-elspezoj]. |
| Bien qu’apparemment anodin, le résultat selon lequel la diversité socialement optimale est positive et limitée a des conséquences pratiques, car il suppose qu’à partir d’une situation donnée, les mesures visant à préserver ou à imposer l’homogénéité linguistique – ou, autrement dit, « l’absence de diversité» – sont déconseillées, car elles sous-estiment les avantages et surestiment les coûts de la diversité. Inversement, les initiatives généreuses (souvent inspirées par des préoccupations de type « droits de l’homme ») en faveur d’une diversité linguistique illimitée et l’établissement de politiques pour la reconnaissance intégrale de l’ensemble des langues dans la société, y compris celles des groupes d’immigrants, aussi peu importants numériquement soient-ils, tendent à tomber dans l’erreur contraire. | Kvankam ĝi aspektas ne grava,
la rezulto, laŭ kiu la diverseco socie optimuma, estas pozitiva kaj
limigita, havas praktikajn konsekvencojn, ĉar ĝi supozigas, ke,
deirante de difinita situacio, la dispozicioj celantaj ŝirmi aŭ
devigi lingvan homogenecon - aŭ alidire «maleston de diverseco» -
estas
malkonsilindaj, ĉar ili subtaksas la avantaĝojn kaj supertaksas la
kostojn de la diverseco. Inverse la noblaj iniciatoj (ofte inspiritaj
de zorgoj kiel «homaj rajtoj») favoraj al senlima lingva
diverseco, kaj la starigo de politikoj por kompleta agnosko de ĉiuj
lingvoj en la socio - inkluzive de tiuj de enmigrantaj komunumoj, eĉ
malgrandaj nombre - enfalas en la mala eraro. |
| Pour estimer approximativement les avantages et les coûts, deux approches peuvent être adoptées. La première consiste simplement à s’en remettre au débat politique, notamment en présentant un éventail de choix détaillés aux électeurs. En théorie, les préférences exprimées par le vote refléteront l’évaluation par les électeurs des avantages et des coûts marchands et non marchands et, même si le vote à la majorité n’offre pas de solution au problème des externalités, en particulier des externalités de réseau (comme on l’a vu plus haut), la procédure présente au moins certaines garanties du point de vue démocratique, même si les résultats d’un vote majoritaire ne peuvent pas être interprétés comme la garantie d’une solution « optimale » au sens de la théorie économique. | Por proksimume taksi la
avantaĝojn kaj la kostojn, du vojoj estas alpreneblaj. La unua
konsistas simple fidi al la politika debato, interalie prezenti
detalitajn elekteblecojn al la voĉdonantoj. Teorie la preferoj
esprimitaj de la voĉdono spegulos la takson faritan de la voĉdonantoj
pri la merkataj kaj ne-merkataj avantaĝoj kaj kostoj. Kaj, eĉ se la
laŭmajoritata voĉdono ne solvas la problemon de la eksteraj efikoj,
specife de la eksterefiko de retoj (kiel ni vidis antaŭe), la procezo
almenaŭ prezentas iajn demokratiajn garantiojn ; eĉ se la rezultoj
de laŭmajoritata voĉdono ne interpreteblas kiel garantio de
«optimuma» solvo, laŭsence de la ekonomia teorio. |
| Cependant, pour avoir une idée plus précise des éléments non marchands de la valeur en cause, il est théoriquement possible (encore qu’à ma connaissance, cela n’ait pas été tenté) d’appliquer aux choix linguistiques les méthodes d’évaluation utilisées en économie de l’environnement (Kahnemann et Knetsch, 1992). Pour l’essentiel, il s’agit de demander, dans le cadre d’une enquête auprès d’un échantillon représentatif de résidents, combien ils seraient prêts à payer (par exemple sous la forme d’impôts supplémentaires ou d’un pourcentage de leur charge fiscale présente) pour que la société passe de l’environnement linguistique actuel à un autre environnement linguistique qu’une politique donnée viserait à établir. | Tamen, por havi pli precizan
ideon pri la ne-merkataj elementoj de iu studata valoro, teorie eblas
(kvankam miascie tio ne estis provita) apliki al la prilingvaj
elektoj, la taksmetodojn uzatajn en ekonomio de la vivmedio
(Kahnemann kaj Kuetsch, 1992). Principe, konsistas al demandi,
kadre de enketo al signifa muestro da loĝantoj, kiom ili pretus pagi
(ekzemple pere de kroma imposto aŭ de ioma procento el sia nuna
impostkosto), por ke la socio transigu de la aktuala lingva situacio
kiun alia difinita poliko provus starigi. |
| Inversement, on pourrait aussi poser la question de savoir combien ils seraient prêts à payer pour une politique dont l’objectif serait d’éviter un changement jugé peu souhaitable de leur environnement linguistique. Un exemple de politique correspondant à la première situation serait un accroissement massif du niveau moyen des compétences en langues étrangères dans la population (avantage) grâce à une généralisation des classes bilingues dans le système d’éducation. Un exemple de politique correspondant à la deuxième situation serait une augmentation de l’aide en faveur d’une langue menacée dont le déclin deviendrait irrémédiable (perte) en l’absence d’une telle politique.12 | Inverse, ankaŭ eblus starigi la demandon, ĉu ili pretus pagi por politiko kiu celos eviti nedeziritan ŝanĝon de ilia lingva situacio. Ekzemplo de politiko respondanta la unuan situacion estus masiva plialtigo de la averaĝa nivelo de fremdlingvaj kompetentoj en la loĝantaro (avantaĝo) dank’al ĝeneraligo de dulingvaj lernoklasoj en la instrusistemo. Ekzemplo de politiko respondanta la duan situacion estus plialtigo de la monhelpo favore al iu minacata lingvo, kies malapero kaŭzus neribonigblan perdon sen tia politiko. [-piednoto 12-] |
2.4 Allocation et distributionJusqu’à présent, les seuls critères dont nous avons discuté pour l’évaluation d’une politique linguistique en général, ou d’une politique d’enseignement des langues étrangères comme partie intégrante d’une telle politique, portaient sur l’efficience et relevaient d’une problématique de l’allocation des ressources. Cependant, l’efficience n’est pas tout, et toute politique publique doit aussi être évaluée à l’aune de l’équité. En effet, une politique publique engendre nécessairement une redistribution des ressources, et met les acteurs dans le rôle de gagnants ou de perdants ; et quand bien même il n’y aurait que des gagnants, il existerait toujours un écart entre les grands et les petits gagnants. |
2.4. Atribuo kaj distribuo.Gxis nu, la nuraj kriterioj kiujn ni pritraktis por la takso de iu ĝenerala lingva politiko, aŭ de iu politiko de instruado de la fremdaj lingvoj kiel nepra elemento de tiu ĝenerala politiko, rilatis la efikecon kaj koncernis problemaron pri la atribuo de rimedoj. Tamen la efikeco ne estas ĉio, kaj iu ajn publika politiko estu taksata ankaŭ laŭ la justeco. Fakte, iu publika politiko neeviteble kaŭzas redistribuon de la monrimedoj kaj roligas la agantojn ĉu kiel gajnantojn, ĉukiel malgajnantojn; kaj eĉ se estus nur gajnantoj, ĉiam estus diferenco inter la multgajnantoj kaj la etgajnantoj. |
| L’impact distributif de la politique publique est souvent négligé, et ceci s’observe également dans le cas des politiques qui touchent à la langue. Cette omission est peut-être d’autant plus probable, en l’occurrence, que le type de redistribution (matérielle ou symbolique) à laquelle donnent lieu les politiques linguistiques ou les politiques d’enseignement des langues n’est évident que si l’on s’écarte des manières habituelles de jauger l’équité. Dans l’évaluation des systèmes éducatifs, on jauge en général l’équité en termes de distribution des ressources entre acteurs ou groupes d’acteurs catégorisés selon tel ou tel indicateur de statut socio-économique (revenu, catégorie socio-professionnelle, etc.). Mais cette catégorisation n’est pas forcément la plus pertinente ici. En effet, la politique linguistique (ainsi que la politique d’enseignement des langues) redistribue les ressources en fonction des attributs linguistiques des acteurs. | La distribua efekto de la
publika politiko estas ofte preterlasita, kaj tio videblas ankaŭ
kaze de la lingvaj politikoj. Tiu neglekto estas tiuokaze eble tiom pli
probabla, ke la speco de redistribuo (materiala aŭ simbola), devenanta
el la lingvaj politikoj aŭ el la politikoj de lingvinstruo,
evidentiĝas nur kondiĉe ke oni devojiĝu de la kutimaj metodoj
mezuri la justecon. En la taksado de la instrusistemoj ĝenerale la
justeco estas mezurita surbaze de distribuo de la rimedoj inter
agantoj aŭ grupos de agantoj klasifikitaj laŭ diversaj indikiloj de
sociekonomia statuso (enspezo, sociprofesia kategorio, ktp...). Sed tiu
klasifiko ne evidente estas la plej trafa. Fakte la lingva politiko
(same kiel la politiko de lingvinstruo) redistribuas la rimedojn
laŭ la lingvaj atributoj de la agantoj. |
| Contrairement à la religion, la langue n’est pas privatisable, car l’État se sert nécessairement de la langue dans l’exercice du pouvoir et le fonctionnement de l’administration (Kymlicka et Grin, 2003). Ainsi, lorsqu’un pays plurilingue adopte une seule langue officielle (en alléguant, par exemple, des raisons d’efficience dans son fonctionnement), il en exclut nécessairement d’autres. Cette décision se fait nécessairement au détriment des locuteurs de ces langues. Certes, dans un État où vivent n communautés linguistiques, la réduction à une seule (disons : la langue X) du nombre de langues officielles constitue une économie dans les coûts de fonctionnement de l’État, économie qui peut se traduire par un fardeau fiscal moindre, ce dont bénéficieront tous les résidents. Toutefois, c’est sur tous ceux dont la langue n’aura pas été retenue comme langue officielle que retombera le fardeau de l’apprentissage de la langue officielle, de l’adaptation à la norme (externe) qu’elle constitue, etc. Il y a donc redistribution des personnes de langue maternelle autre que X en direction des personnes dont c’est la langue maternelle (Pool, 1991b). Mutatis mutandis, des transferts analogues opèrent dans la communication internationale, dès que l’on concède à une langue un statut d’hégémon linguistique (Grin, 2004a) ; ce point, qui revêt une importance centrale, est examiné de plus près dans les chapitres 5 et 6. | Male de la religio, la lingvo
estas ne privatigebla, ĉar la ŝtato devige uzas la lingvon en la
praktikado de sia povo kaj la funkciado de sia administracio
(Kymlicka kaj Grin, 2003). Tial, kiam plurlingva lando alprenas
ununuran oficialan lingvon (pretekstante ekzemple motivojn pri efikeco
en sia funkciado), ĝi sekve neeviteble forĵetas la aliajn. Tiu
decido neeviteble efektiviĝas malprofite al la parolantoj de tiuj
aliaj lingvoj. Kompreneble, en iu ŝtato, kie vivas n lingvaj
komunumoj, la limigo al unu sola lingvo (ni diru : la lingvo X) el la
oficialaj lingvoj, ŝparas funkcikostojn al tiu ŝtato,
kio rezultas en malpliigo de la impostŝarĝo, kiun profitos ĉiuj
loĝantoj. Tamen, la ŝarĝo de lerno de la oficiala lingvo refalos sur
ĉiujn, kies lingvo ne estos alprenita kiel
oficiala lingvo, same kun la ŝarĝo de
adaptiĝo al ties normo (ekstera), ktp... Oni konstatas redistribuon de
la
personoj kies gepatra lingvo nes estas X, al la personoj, kies gepatra
lingvo estas X (Pool, 1991 b). Mutadis mutandis, similaj
transiĝoj realiĝas en la internacia komunikado, ekde kiam oni
konsentas statuson de hegemonio al iu lingvo (Grin, 2004 a)
;
tiu kerne grava punkto estos pli funde ekzamenata en la ĉapitroj 5-a
kaj 6-a. |
| Le caractère plus ou moins acceptable de la redistribution qu’entraîne une politique publique peut être mesuré à l’aune de critères plus ou moins exigeants. Le moins exigeant (mais le plus en faveur dans les manuels d’économie) est le critère dit de Pareto, du nom de l’économiste Vilfredo Pareto (1848-1923). Ce critère stipule simplement qu’une politique qui redistribue les ressources est acceptable si les gagnants sont en mesure de compenser les perdants. Pool (1991b), van Parijs (2001) et de Briey et van Parijs (2002) vont plus loin en modélisant, dans le contexte des politiques linguistiques, le montant des compensations à prévoir, sans que cela garantisse que cette redistribution corrective soit pratiquement réalisable et que ces compensations soient effectivement versées. Enfin, on peut soumettre cette redistribution à un test éthique, c’est-à-dire qu’elle ne doit pas impliquer, même contre compensation financières, des contraintes incompatibles avec la dignité humaine (Arnsperger et van Parijs, 2003). | La karaktero pli malpli
konvena de la redistribuo kaŭzita de publika politiko,
mezureblas laŭ pli malpli postulemaj kriterioj. La malplej postulema
(sed
la plej preferita en la verkoj pri ekonomio) estas la tiel nomata
Pareto-kriterio, laŭ la nomo de la ekonomiisto Vilfredo Pareto (1848 -
1923). Tiu kriterio simple specifas ke politiko, kiu redistribuas la
rimedojn, konvenas kondiĉe ke la profitantoj kapablu kompensi
la perdantojn. Pool (1991 b), van Parijs (2001) kaj de
Briey kun van Parijs (2002) asertas eĉ pli, modeligante la sumon de la
provizendaj kompensoj, en la kunteksto
de lingvaj politikoj, sed sen certigi ke tiuj kompensoj estos
efektive pagitaj. Fine tiu redistribuo estas submetebla al etika testo,
tio estas ke ĝi ne implicu devigojn kontraŭajn al la homa digno, eĉ
kiam finance kompensitaj (Arnsperger kaj van Parijs, 2003). |
| Le thème de la
justice linguistique constitue donc une dimension centrale de l’enjeu,
mais il est encore remarquablement peu pris en compte dans le débat
public ou dans le débat politique au Parlement européen, alors même que
l’Europe constitue un contexte dans lequel ces questions ont une
importance évidente. Quant à la Commission, on pourrait presque
supposer qu’elle cherche délibérément à occulter la question, ou à tout
le moins que les Commissaires n’en ont pas toujours une vision
claire.[13] La possibilité d’une compensation élargit considérablement,
en théorie, le champ des politiques envisageables, mais le problème est
de savoir quelle est son applicabilité en pratique. Nous aurons lieu de
revenir sur ces questions dans les chapitres 6 et 7. |
La temo pri lingva justeco do
konsistigas kernan dimension de la afero, sed ĝi daŭre restas
malmultege
konsiderita dum publika debato aŭ dum politika debato en la
eŭropa Parlamento, eĉ se Eŭropo konsistigas kuntekston, en kiu tiuj
demandoj memkompreneble gravegas. Parolante pri la Komisiono, oni povus
supozi, ke ĝi intence provas ignori la demandon, aŭ ĉiukaze ke la
komisionanoj ne havas klaran analizon pri ĝi. [-piednoto 13-] Teorie,
la ebleco de kompenso ege plivastigas la kampon de la imageblaj
politikoj, sed la problemo kuŝas en ĝia praktika aplikeblo. Ni havos
la okazon denove pritrakti tiujn demandojn en la ĉapitroj 6-a kaj
7-a. |
| 4 La littérature propose aussi le terme de « glottopolitique », rarement employé et que nous n’utiliserons pas non plus ici. | 4. La literaturo proponas ankaŭ
la
terminon «glotpolitiko», malofte uzatan, kiun ni ankaŭ
ne uzos ĉi-tie. |
| 5 Par exemple, il serait quasiment impossible de départager les revues Language Policy, Current Issues in Language Planning, et Language Problems and Language Planning sur la base des thèmes qu’elles abordent. | 5. Ekzemple, estus preskaŭ
neeble dispartigi la revuojn Language Policy, Current Issues in
Language
Planning, kaj Language Problems and Language Planning surbaze de la
temoj, kiujn ili pritraktas. |
| 6 Ainsi, la Revue d’aménagement linguistique, publiée au Québec, traite largement d’aspects politiques et institutionnels, qui relèvent clairement de ce que j’appelle ici « politique linguistique ». | 6. Tiamaniere, la Revue
d’aménagement linguistique (Revuo pri lingva planado), publikigata en
Kebekio, pritraktas amplekse politikajn kaj instituciajn
aspektojn, kiuj klare dependas de tio, kion mi nomas ĉi-tie «lingva
politiko». |
| 7 Cet effort d’identification et de mesure des avantages et des inconvénients des options en présence est parfois critiqué comme « réificateur » ou « réductionniste » ; le reproche est facile, d’autant plus que les critiques de ce « réductionnisme » ne se font pas faute d’avancer, eux aussi, des recommandations, et cela, sur la base d’une pesée, pas toujours explicite, du pour et du contre. Le tout est donc de procéder à cette pesée avec autant de cohérence et de transparence que possible (Pool, 1991a). | 7. Tiu strebo identigi kaj
mezuri la avantaĝojn kaj malavantaĝojn de la eblaj opcioj estas
kelkfoje kritikata kiel «materialigema» aŭ «reduktema» ; la riproĉo
facilas, des pli ke ankaŭ la riproĉantoj de tiu «reduktismo» ne
mankas la okazon antaŭenigi rekomendojn, kaj faras tion
surbaze de komparo, ne ĉiam eksplicita, de la poroj kaj de
la kontraŭoj. Necesas do fari tiun komparon kun tiom da homogeneco kaj
travideblo kiel eblas. |
| 8 Le mot « corpus » n’est donc pas utilisé ici dans son sens usuel en linguistique appliquée, où il renvoie généralement à un ensemble d’observations de réalisations langagières. | 8. La vorto « korpuso » estas do
ĉi-tie uzata ne laŭ sia kutima signifo en aplikita lingvistiko, en
kiu ĝi rilatas ĝenerale al aro da observoj pri
lingvaj realigoj.. |
| 9 Cette évolution peut être interprétée comme le reflet de l’importance, dans le développement de la politique linguistique en tant que discipline, des langues régionales ou minoritaires. Par exemple, l’efficacité remarquée de la politique linguistique catalane et la solidité de la recherche qui la soustend (Direcció General de Política Lingüística, 1997, 1999) s’ancre dans une vision intégrée du statut du catalan par rapport au castillan ; elle s’incarne dans le concept de normalització, ou « normalisation », que Vallverdú (1979) fait remonter au milieu des années soixante. Elle ne renvoie nullement à la norme linguistique, mais au fait que l’usage de la langue catalane redevienne normal, non seulement en tant que langue du gouvernement de la Generalitat et de son administration, mais aussi dans tous les domaines de la vie économique et sociale. | 9. Tiu evoluo povas esti
interpretita, kiel respegulo de la graveco de la regionaj kaj
minoritataj lingvoj en la disvolviĝo de la lingva politiko kiel fako..
Ekzemple, la rimarkinda efikeco de la kataluna lingvpolitiko,
kaj la seriozeco de ties esplorado (Direccio General de Politica
Lingüistica, 1997, 1999), sin fiksas en integrita vidmaniero de la
kataluna statuso rilate al la kastilia lingvo; ĝi
materialiĝas en la koncepton de "normalització", aŭ «normaligo», kiun
Vallverdù (1979) devenigas de meze de la sesdekaj jaroj. Ĝi pensigas,
tute ne pri lingva normo, sed pri tio ke la uzo de la kataluna lingvo
reiĝu normala, ne nur kiel lingvo de la registaro de la "Generalitat"
kaj de ĝia administracio, sed ankaŭ en ĉiuj kampoj de la ekonomia
kaj socia vivo. |
| 10 Il convient d’écarter d’entrée de jeu les analogies entre « langue » et « monnaie », qui relèvent surtout de la métaphore et ne résistent guère à l’analyse. | 10. Necesas dekomence flankenigi
la analogiojn inter «lingvo» kaj «mono», kiujn apartenas metaforado,
kaj kiujn facile ne rezistas al analizado. |
| 11 Les lecteurs familiers de la théorie économique reconnaîtront là les concepts d’utilité marginale décroissante dans la consommation, et de coût marginal croissant dans la production. | 11. La legantoj, spertaj pri la
ekonomia teorio, rekonos tie la konceptojn pri malkreskanta marĝena
utileco en la konsumado kaj pri kreskanta marĝena kosto en la
produktado. |
| 12 On peut également présenter aux personnes interrogées des estimations du coût global d’une politique linguistique donnée, et leur demander si elles considèrent que ce coût est acceptable ou non. Cela implique que les coûts ont d’abord été estimés, ce qui n’est pas le cas la plupart du temps. | 12. Ankaŭ eblas proponi al la
demandatoj taksadon pri la tuta kosto de iu difinita lingva politiko,
kaj demandi, ĉu ili konsideras tiun koston konvena aŭ ne.
Tio implicas, ke la kostoj estis antaŭe kalkulitaj, kio plej ĝenerale
ne estas farita. |
| 13 Ainsi, l’ex-Commissaire à l’emploi et aux affaires sociales, Anna Diamantopolou, qui proposait en 2001 dans un entretien accordé au journal Kathimerini que l’anglais devienne deuxième langue officielle de la Grèce (http://www.hri.org/news/greek/mpab/2001/01-11-18.mpab.html ); sur les intentions de la Commission Prodi au cours de cette même année, mises en échec par une lettre conjointe des ministres allemand et français des affaires étrangères, Joschka Fischer et Hubert Védrine, voir Phillipson (2003 : 20). | 13. ĉi-rilate la ekskomisionano
pri laboro kaj sociaj aferoj, Anna Diamantopolou, en 2001 proponis en
intervjuo de la ĵurnalo Kathimerini, ke la angla fariĝu oficiala dua
lingvo de Greklando
(http://www.hri.org/news/greek/mpab/2001/01-11-18.mpab.htlm) ; pri la
intencoj de la Prodi-komisiono dum tiu sama jaro, fiaskigitaj per
letero kune subskribita de la germana kaj franca ministroj pri
alilandaj aferoj, Joschka Fisher kaj Hubert Védrine, vidu Phillipson
(2003 : 20). |